Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Δρόμοι προς το μέτωπο

Μετά την ανάληψη της διακυβέρνησης της χώρας από το καθεστώς της 4ης Αυγούστου και την ανάληψη της αρχηγίας του ΓΕΣ από τον Αλ. Παπάγο, με τον Α.Ν. 162/9.1936, όλοι οι οδικοί άξονες στρατιωτικού ενδιαφέροντος στις περιοχές Μακεδονίας, Θράκης και Ηπείρου χαρακτηρίστηκαν ως εθνικές οδοί, ώστε οι εργασίες σε αυτούς να χρηματοδοτούνται από τον Δημόσιο Προϋπολογισμό και ταυτόχρονα χορηγήθηκε ετήσια πίστωση ύψους 25 εκατ. δρχ. για την κατασκευή και συντήρησή τους.

Όμως, ως αφετηρία των πραγματικών συγκοινωνιακών έργων για την πολεμική προετοιμασία της χώρας πρέπει να θεωρείται ο Α.Ν. 575/3.1937 (ΦΕΚ Α΄, 116, «Περί εκτελέσεως έργων οδοποιίας»), που προέβλεπε, πέραν των παραπάνω κονδυλίων, για τη δεκαετία 1937-1947 ποσά ύψους 328 εκατ. δρχ. για το σύνολο των συγκοινωνιακών δικτύων της χώρας. Με τον ν. 575, αυξήθηκαν, επίσης, τα κονδύλια για τη συντήρηση των οδών, από 100 σε 160 εκατ. δρχ. ετησίως. 

Για έργα οδοποιίας την τριετία 1937-1940, υπενθυμίζουμε, διατέθηκαν 793 εκατ. δρχ. κατανεμημένα ως εξής:

• 1937-1938: 364 εκατ. δρχ.
• 1938-1940: 228 εκατ. δρχ.
• 1939-1940: 201 εκατ. δρχ.

Ζώνη επιχειρήσεων Αρχιστρατήγου. Αμυντικές τοποθεσίες.

Οι συνολικές επενδύσεις για την οδοποιία, για όσους θέλουν να έχουν τη δυνατότητα συγκρίσεων, ανήλθαν σε 748 εκατ. το 1929, σε 1.381 εκατ. το 1930, σε 1.264 εκατ. έναν χρόνο αργότερα, σε 575-924 εκατ. από το 1932 έως το 1936, με το μικρότερο ποσό να διατίθεται το 1932. Εν συνεχεία, το συνολικό ποσό συμποσούται σε 832 εκατ. δρχ. το 1937, σε 1.104 εκατ. το 1938 και σε 1.115 εκατ. δρχ. έναν χρόνο πριν την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Συχνά πυκνά στα έργα εμπλέκονται οι κάτοικοι, όπως αυτοί του Κιλκίς. Συνολικά, η 4η Αυγούστου διέθεσε συνολικά 1 δις δρχ. για συγκοινωνιακά έργα. Από αυτό το ποσό το 83% διατέθηκε σε έργα οδοποιίας, το 12% σε έργα σιδηροδρομικά και το 5% σε λιμενικά. Συνολικά μεταξύ 1929 και 1939 επενδύθηκαν 614 εκατ. δρχ. στους σιδηροδρόμους και 9,9 δις δρχ. στα οδικά δίκτυα.

Το πρόγραμμα της τριετίας συντάχθηκε αποκλειστικά για τις ανάγκες και σύμφωνα με τις υποδείξεις του ΓΕΣ.

Τον Ιούνιο του ίδιου έτους, εκδόθηκε ο Α.Ν. 711/6.1937 που χαρακτήριζε τα στρατιωτικά έργα οδοποιίας ως επείγοντα και επέτρεπε την κατασκευή και χρηματοδότησή τους, χωρίς να τηρούνται οι διατυπώσεις των Νόμων περί Δημοσίου Λογιστικού και περί Προμηθειών του Δημοσίου.

Σε μια απόρρητη Έκθεσή του στις 16 Ιανουαρίου 1939 προς τον Ιωάννη Μεταξά, που απόκειται στα ΓΑΚ, ο Αλέξανδρος Παπάγος καταγράφει τα της προόδου των έργων οδοποιίας, στο πλαίσιο «της υποβολής προτάσεων διά τον καταρτισμόν του υπολοίπου προγράμματος έργων συγκοινωνίας στρατιωτικού ενδιαφέροντος».

Διάταξη αντίπαλων δυνάμεων στην Ήπειρο το βράδυ της 13ης Νοεμβρίου 1940.

Για την ολοκλήρωση του προγράμματος οδοποιίας της πρώτης τριετίας θα απαιτηθούν 1 εκατ. δρχ., όπως προκύπτει από τον συνημμένο στο έγγραφο Παπάγου «Πίκακα ΙΙ των οδών στρατιωτικού ενδιαφέροντος ευρισκομένων ήδη εν εκτελέσει του τριετούς προγράμματος του Α.Ν. 375/1937». Δεδομένων των υπαρχόντων κονδυλίων, απαιτούνται επιπλέον 177 εκατ. δρχ. Από το Ταμείο Εθνικής Οδοποιίας είχαν δαπανηθεί κατά τη χρήση 1936-1937 30 εκατ. δρχ., από τη χρήση 1937-1938 100 εκατ. δρχ. και από τη χρήση 1938-1939 388 εκατ. δρχ., συνολικά 518 εκατ. δραχμές. «Ως εξάγεται εκ του ανωτέρω πίνακος, έναντι των προβλεπομένων υπό του νόμου 575/1937 διά την πρώτην τριετίαν πιστώσεων 793 εκατ. δρχ. διά έργα οδοποιίας, εχορηγήθησαν υπό του Υπουργείου Οικονομικών προς το Ταμείο Εθνικής Οδοποιίας πιστώσεις 488 εκατ. δρχ. και υπολείπονται εισέτι να χορηγηθώσιν εντός της χρήσεως 1939-1940 πιστώσεις 305 εκατ.», παρατηρεί ο Αλ. Παπάγος.

Δεκαετές πρόγραμμα, 1937-1947

Για την ολοκλήρωση του δεκαετούς προγράμματος προβλεπόταν η ανακαίνιση επτά οδών, ιδίως αν στραφεί το βλέμμα μας στις επιχειρήσεις στο αλβανικό μέτωπο. Πρωτεύουσα σημασία φαίνεται ότι έχει η οδός Ελευθεροχώρι Ελασσώνας - Στενά Πέτρας - Κατερίνη - Γιδάς, «προς άμεσον και ομαλωτέραν οδικήν επικοινωνίαν της Παλαιάς Ελλάδος μετά της Θεσσαλονίκης, ήτις σήμερον ενεργείται διά της οδού Λαρίσης-Κοζάνης-Βερροίας, ήτις είναι πολύ μεγαλυτέρου μήκους, αλλ’, όπερ και σπουδαιότερον, ακατάλληλος και επικίνδυνος διά κυκλοφορίαν βαρέων αυτοκινήτων, λόγω των αποτόμων κλίσεων και αποτόμων στροφών». Ο προϋπολογισμός για τον δρόμο αυτόν ανέρχεται σε 60 εκατ. δρχ. Έπειτα, για να αναφέρουμε μόνο ακόμα δύο παραδείγματα, μένει να ολοκληρωθεί η κατασκευή της οδού Καστοριάς-Νεστόριου - Αλβανικών συνόρων και να ανακαινιστεί η οδός Θεσσαλονίκης-Δοϊράνης.

Διάταξη αντίπαλων δυνάμεων στην Ήπειρο την 1η Νοεμβρίου 1940.

Αναφερόμαστε στις οδούς στρατιωτικού ενδιαφέροντος και γιατί συνιστούν, στην πλειοψηφία τους, αρτηρίες κεντρικές και γιατί, όπως προκύπτει από τον «Πίνακα κλιμακώσεως πιστώσεων του Α.Ν. 575/1937 κατά τας οικονομικάς χρήσεις και κατηγορίας έργων», οι πιστώσεις για αυτούς τους δρόμους συμποσούνται σε 427 εκατ. δρχ., έναντι 280 εκατ. δρχ. για οδοποιία «γενικού ενδιαφέροντος». Εξάλλου, μια πιο προσεκτική ματιά στον πίνακα μας δείχνει ότι βασικοί γενικότερα για τις συγκοινωνίες οδικοί άξονες έμενε στο τέλος του 1938 να αποπερατωθούν, όπως, λόγου χάριν, η οδός Τρικάλων-Ιωαννίνων, δρόμος που δεν είχε συμπεριληφθεί στα προβλεπόμενα κατά την πρώτη τριετία έργα στρατιωτικού ενδιαφέροντος, ή, πάλι, η οδός Θεσσαλονίκης-Σερρών, η οποία έπρεπε να ανακαινιστεί, και η οδός Νιγρίτας-Σερρών, όπως και εκείνη που συνδέει την Ξάνθη με τον Εχίνο και αυτή που οδηγεί από την Κομοτηνή στην Αλεξανδρούπολη. 

Η Σχολή Εφαρμογής Μηχανικού και η Σχολή Ευελπίδων

Το ΓΕΣ, εκτός από τη δραστηριοποίηση της Υπηρεσίας Οδών και του Μηχανικού, για την επίτευξη της επιτάχυνσης εκτέλεσης των έργων, ενήργησε για τη συμπλήρωση του προσωπικού των Γραφείων Νομομηχανικών της χώρας και την εξασφάλιση των απαραίτητων εργατικών χεριών. Ωστόσο, ο εφοδιασμός των Μονάδων Μηχανικού με μηχανήματα και ιδιαίτερα των Ταγμάτων της Στρατιάς, των Σωμάτων Στρατού και των Ταγμάτων Οδοποιών, που δεν προβλέπονταν πριν την επιστράτευση, επιτεύχθηκε ύστερα από σοβαρές δυσχέρειες με την επίταξη. Η ποικιλία, όμως, στους τύπους των μηχανημάτων, η έλλειψη ανταλλακτικών και η άγνοια στη χρήση τους από το προσωπικό ήταν οι βασικές αιτίες που δεν απέδωσαν ικανοποιητικά αποτελέσματα. Πάντως, το 1939, με τον Α.Ν. 2125 «Περί εκπαιδεύσεως των στελεχών εις Στρατιωτικάς Σχολάς και Κέντρα Εκπαιδεύσεως», έγινε αναδιοργάνωση της Σχολής Εφαρμογής Μηχανικού –στην οποία φοιτούσαν υποχρεωτικά από το 1915 οι Ανθυπολοχαγοί του Μηχανικού κατά το δεύτερο έτος μετά την έξοδό τους από τη Σχολή–, με τη δημιουργία νέων εκπαιδευτικών τμημάτων, ώστε να βελτιωθεί η εκπαίδευση των αξιωματικών του Μηχανικού, μπροστά στις νέες προκλήσεις. 

Εν τω μεταξύ, είχε ιδρυθεί η «Σχολή Τεχνικής Εκπαίδευσης Αξιωματικών Μηχανικού» (Σ.Τ.Ε.Α.ΜΧ.), ως Σχολείο Τεχνικής Εκπαίδευσης, με το ΝΔ της 2ης Σεπτεμβρίου 1925 (ΦΕΚ. Α΄, τχ. 247, 11 Σεπτεμβρίου 1925). Με το ΝΔ της 6ης Φεβρουαρίου 1926, υπήχθη στη Σχολή Εφαρμογής Μηχανικού, ως Σχολή Τεχνικής Εκπαιδεύσεως, με δύο τμήματα: το τμήμα Τεχνικών Έργων και το τμήμα Ηλεκτρολογίας και Μηχανολογίας. Η Σχολή άρχισε επισήμως να λειτουργεί στις 4 Φεβρουαρίου 1926. Με τον ν. 4838/1930 κυρώθηκε το από 6ης Φεβρουαρίου 1926 ΝΔ και η Σχολή ονομάστηκε «Τμήμα Τεχνικής Εκπαιδεύσεως της Σχολής Εφαρμογής Μηχανικού». Με τον ν. 2125/1939, καθορίσθηκε η παύση λειτουργίας της Σχολής μετά τον εισιτήριο διαγωνισμό κατά το έτος 1940.

Στη Σχολή Εφαρμογής Μηχανικού διδάσκονταν τα μαθήματα που παρείχαν γενικές και ειδικές γνώσεις για το όπλο του Μηχανικού και τα οποία με τους νόμους 4457 (18 Ιανουαρίου 1930), 6220 (3 Αυγούστου 1934) και το ΠΔ της 31ης Αυγούστου 1934 «Περί Σχολής Ευελπίδων», ενσωματώθηκαν στα μαθήματα της Σχολής Ευελπίδων – τότε τριετούς φοίτησης. Για παράδειγμα, το 1934 διδασκόταν στη Σχολή Ευελπίδων «Οδοποιία και Γεφυροποιία» και «Οχυρωματική». Με το ΒΔ της 6ης Ιουνίου 1938 και τον Α.Ν. 1309/1938 καταργήθηκαν ορισμένα επιστημονικά μαθήματα Μηχανικού και διετέθη περισσότερος χρόνος για τα καθαρώς στρατιωτικά μαθήματα. Οι «Κανονισμοί Μηχανικού» συμπεριελήφθησαν στα μαθήματα προαγωγής ξανά με το ΒΔ της 21ης Ιουνίου 1940, ένδειξη, ασφαλώς, της σημασίας που απεδίδετο στο όπλο του Μηχανικού.

 Παρά τις δυσκολίες, στις οποίες αναφερθήκαμε, τα έργα που είχαν κριθεί ως απαραίτητα σε γενικές γραμμές πραγματοποιήθηκαν, με τη συνεργασία και ιδιωτικών εταιρειών.

Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο.

ΠΗΓΗ ΧΑΡΤΩΝ

ΓΕΣ/ΔΙΣ, Ο Ελληνικός Στρατός κατά τον Δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον, ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος 1940-1941. Η ιταλική εισβολή (28 Οκτωβρίου μέχρι 13 Νοεμβρίου 1940), ΔΙΣ, 1960 (ανατύπωση: 1986).

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 Υπουργείον Ανοικοδομήσεως, Ομάδα Επιστημόνων, Η επιβίωσις του ελληνικού λαού. Εισήγησις εις τον Οργανισμόν Ανασυγκροτήσεως, Α’ Τα δεδομένα, Σειρά Εκδόσεων Υπουργείου Ανοικοδομήσεως, 32-33, 1947, σ. 127. ΓΑΚ, Αρχείο ΕΟΝ, Μικρές Συλλογές, Κ061Α/Φ. 13. 082, σ. 4 «Δημόσια έργα». Γενικότερα για το πρόγραμμα οδοποιίας επί Μεταξά, βλ., λόγου χάριν: Υπουργείον Τύπου και Τουρισμού, Τρία χρόνια εργασίας εις την ελληνικήν επαρχίαν, 4 Αυγ. 1936 – 4 Αυγ. 1939, Εκδόσεις της 4ης Αυγούστου, αρ. 27, Πυρσός, 1939, σσ. 6, 41-42, 47, 48, 50, 53, 57-58, για τα έργα στη Μακεδονία. ΦΕΚ Α΄ 139, 4 Μαΐου 1940, Διάταγμα «Περί καθορισμού προγράμματος εκτελεστέων έργων οδοποιίας, σιδηροδρόμων και λιμενικών κατά τα έτη 1940-1947».

89. ΔΙΣ Φ. 728/Ζ/1γ, ΓΑΚ, Αρχείο Μεταξά, Φ. 102, «Μελέται οδοποιίας», «Πίναξ ΙΙ των οδών στρατιωτικού ενδιαφέροντος ευρισκομένων ήδη εν εκτελέσει του τριετούς προγράμματος του Α.Ν. 375/1937». Για τους δρόμους στα θέατρα επιχειρήσεων, βλ. Υπουργείον Εθνικής Αμύνης, Γραφείον Πολεμικής Εκθέσεως, Σχεδιαγράμματα συνοπτικής εκθέσεως του πολέμου της Ελλάδος 1940-1941, Τυπογραφείον Υπουργείου Εθνικής Αμύνης, 1942, και Συμπληρωματικές εκδόσεις Δ.ΕΚ./ΓΕΣ, Λουμάκης, Σπυρίδων Π., Θέματα στρατιωτικής γεωγραφίας, 1983 Π., Σχεδιαγράμματα, 2, 10, 11, 13. 

Για τα μαθήματα στη Σχολή Ευελπίδων τα σχετικά με το όπλο του Μηχανικού, βλ. Φωτόπουλος, Χρήστος Σ., αντιστράτηγος ε.α., 1828-1998. Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Αφιέρωμα για τα 170 χρόνια από την ίδρυσή της, Β΄ Τόμος, Επανέκδοση του 7ου/ΕΓ/ΓΕΣ, 2000, σσ. 451