Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Καταναγκαστικά έργα στην Ελλάδα της Κατοχής

Ας επισκεφτούμε πρώτα την Οργάνωση Τοντ, στην οποία, άλλωστε, έχουμε σε άλλη ευκαιρία αναφερθεί. Χωρίζουμε τη λειτουργία της Οργάνωσης σε τρεις περιόδους, ώστε να τη γνωρίσουμε καλύτερα.

Η συγκεκριμένη Οργάνωση πήρε το όνομά της από τον ιδρυτή της, διπλωματούχο μηχανικό δρ Φριτς Τοντ. Ιδρύθηκε το 1933 αρχικά για να αναλάβει και να διεκπεραιώσει οδικά έργα, κυρίως το δίκτυο των γερμανικών αυτοκινητοδρόμων. Κατά την πρώτη περίοδο των εργασιών της, μέχρι το 1938, χρησιμοποίησε ως εργατικό δυναμικό τους υποχρεωτικά στρατευμένους νέους της Γερμανίας, της λεγόμενης Υπηρεσίας Εργασίας του Ράιχ (Reichsarbeitsdienst).

Έλληνες χωρικοί συγκεντρωμένοι στο καφενείο περιμένουν και τους τελευταίους συμπατριώτες τους για να οδηγηθούν στην αγγαρεία, ήτοι στην καταναγκαστική εργασία, στην περιοχή της Καρυάς.

Η δεύτερη περίοδος εργασιών της Τοντ προσδιορίζεται εδώ από το 1938 μέχρι τον θάνατο του ιδρυτή της σε αεροπορικό δυστύχημα το 1942. Σε αυτήν τη δεύτερη περίοδο, ο Τοντ έγινε υπουργός Εξοπλισμών και Πυρομαχικών του Ράιχ και τα έργα με τα οποία η Οργάνωση ασχολήθηκε ήταν πρωτίστως στρατιωτικού ενδιαφέροντος. Το εργατικό δυναμικό αποτελούνταν από στρατευμένους Γερμανούς, ξένους εργάτες και αιχμαλώτους πολέμου. Γνωστό έργο της περιόδου αυτής είναι η κατασκευή του Βέστβαλ, η γραμμή Σίγκριφντ, δηλαδή, απέναντι από τη γραμμή Μαζινό, κ.ά. Παρεμφερές παράδειγμα είναι η κατασκευή του τείχους του Ατλαντικού από 600.000 εργάτες, εκ των οποίων μόνον 24.000 ήταν Γερμανοί. 

Τη διεύθυνση των έργων είχε η κεντρική αρχή της Οργάνωσης, στην οποία υπάγονταν οι διάφορες Μονάδες Συμμετοχής (Einsatzgruppen), η κάθε μία με ξεχωριστό όνομα. Στην αρχή το προσωπικό αποτελούνταν από Γερμανούς εργάτες, αλλά καθώς οι δυσκολίες στα μέτωπα του πολέμου αυξάνονταν, οι Γερμανοί άρχισαν να σπανίζουν, οπότε η Οργάνωση Τοντ αναγκάστηκε να χρησιμοποιήσει ξένους εργάτες, αρχικά εθελοντές, στη συνέχεια αιχμάλωτοι, μετά πολίτες από τις κατεχόμενες χώρες σε καθεστώς καταναγκαστικής εργασίας. Έτσι, αναγκαστικά δημιουργήθηκε μια συνεργασία με το SS για την προμήθεια φτηνών εργατικών χεριών. Τα SS πληρώνονταν με ένα μικρό αντίτιμο για τους εργάτες που προμήθευαν.

Ο Ρέσλερ, του οποίου φωτογραφίες αναπαράγονται εδώ, ήταν διπλωματούχος πολιτικός μηχανικός, υψηλόβαθμος, δεδομένου ότι σε αυτή τη μεταπολεμική φωτογραφία πίσω του βρίσκεται μία γραμματέας. Εξάλλου, όλοι ο μηχανικοί που συνεργάστηκαν με ην Οργάνωση Τοντ λάμβανα ένα εικονικό στρατιωτικό βαθμό.

Η Τρίτη περίοδος της Οργάνωσης Τοντ αρχίζει από το 1942 και τελειώνει με το τέλος του πολέμου, ενώ ο Άλμπερ Σπερ είχε διαδεχτεί τον Φραντς Τοντ. Ο Σπερ μετέτρεψε την Οργάνωση σε μεσάζοντα μεταξύ του Στρατού, της Βέρμαχτ, και της ιδιωτικής οικονομίας, δηλαδή των εταιρειών κατασκευών. Ως προσωπικό στην Οργάνωση Τοντ υπηρέτησαν, εκτός από Γερμανούς, Γάλλοι, Βέλγοι, Ολλανδοί, Κροάτες, αντιμετωπίζοντας την υπηρεσία τους ως λύση στο πρόβλημα της ανεργίας ή διότι οι εταιρείες στις οποίες εργάζονταν ανέλαβε έργα από την Οργάνωση Τοντ. Εννοείται, δεν έλειψαν οι ναζιστικών φρονημάτων.

Όσο για το καθαυτόν εργατικό δυναμικό, συναριθμείτο σε περίπου 1,4 εκατ. ανθρώπους σε καθεστώς καταναγκαστικής εργασίας, ένα είδος σκλάβων του Ράιχ.

Ποιοι πρέπει να σπάνε τις πέτρες

Από το 1942, με διαταγή του Χίτλερ (Διάταγμα της 8ης Σεπτεμβρίου 1942 ), απαγορεύτηκε ρητά σε Γερμανούς εργάτες να κουβαλούν μπάζα, να σπάνε πέτρες και γενικά να πραγματοποιούν αντίστοιχες «χαμηλού επιπέδου» εργασίες για τις οποίες μόνον ξένοι ήταν κατάλληλοι. Οι Γερμανοί προορίζονταν απλώς να επιβλέπουν τις εργασίες διατηρώντας μία αναλογία της τάξης του 1 προς 5 ή και 1 προς 10 με τους προαναφερθέντες ξένους εργάτες.

Επί τη ευκαιρία, ο Σπερ ασχολήθηκε, μέσω και της Τοντ, με την κατασκευή πλατφορμών για τις ιπτάμενες βόμβες V1 και του πυραύλου V2.

Η εταιρεία «Ούμπερλαντ» στην Ελλάδα

Η Οργάνωση Τοντ ήταν μια προσπάθεια συνεργασίας μεταξύ της γερμανικής κυβέρνησης και των γερμανικών κατασκευαστικών εταιρειών, των λεγόμενων «ΟΤ εταιρειών». Προκειμένου για τη χώρα μας τα έργα ανέλαβε η εταιρεία «Ούμπεραλντ σύγχρονες οδικές κατασκευές» (Umbeland A.G fur neuzeitlichen Strassenbau), η οποία είχε ιδρυθεί στη Βιέννη στις 10 Ιουλίου 1928, με έδρα στην οδό Μπράμσπλατς 2.

Το επιταγμένο εβραϊκής ιδιοκτησίας κτίριο όπου στεγάζονταν τα γραφεία της Οργάνωσης Τοντ στη Θεσσαλονίκη, γωνία Βασιλέως Γεωργίου και Σαρανταπόρου.

Μέτοχοι της εταιρείας ήταν ο διπλωματούχος χημικός δρ Έμεριχ Γκράνιχστετεν, ο δικηγόρος και αθλητικός παράγοντας δρ Ρούντολφ Σάλεκ, ο δικηγόρος δρ Παόυλ Λάινκαουφ, ο διπλωματούχος χημικός Γκούσταβ Τάιχνερ και ο κάτοικος Μονάχου Γερμανός Λέοναρτντ Μολλ, ο οποίος κατείχε το 50% των μετοχών. Ο τελευταίος, μόλις οι ναζί προσάρτησαν την Αυστρία, πήρε τα μερίδια των άλλων τεσσάρων μετόχων Εβραίων συνεταίρων του, οι οποίοι εκδιώχτηκαν από το Ράιχ.

Επομένως, για τα έργα και τις ημέρες της εταιρείας «Ούμπελαντ» στη χώρα μας συνυπεύθυνη είναι και η εταιρεία Μολλ.

Αυτή και άλλες εργολαβικές εταιρείες στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες έγιναν αυτόνομες στο πλαίσιο της Τοντ και διέθεταν προσωπικό και εξοπλισμό για την εκτέλεση των έργων που είχαν αναλάβει. Έτσι, η προαναφερθείσα εταιρεία κατέφτασε στη χώρα μας με μηχανήματα και επόπτες από την Κροατία και τη Σερβία για την εκτέλεση των έργων. Επειδή υπήρχε πολύ μεγάλη έλλειψη εργατικού δυναμικού, η Τοντ υποσχέθηκε στις εταιρείες που θα αναλάμβαναν έργα στα Βαλκάνια και θα έστελναν εργάτες και τεχνικό προσωπικό την αντικατάστασή τους με εξειδικευμένους Βέλγους και Ιταλούς.

Οι ταχυδρομικοί κώδικες αποκαλύπτουν

Για να οργανωθούν τα έργα στα Βαλκάνια δημιουργήθηκε στο Βελιγράδι ένα κέντρο συντονισμού υπό τη διοίκηση του διπλωματούχου μηχανικού Φογκλ. Στις αρχές του 1942 το συγκεκριμένο κέντρο ονομάστηκε «Οργάνωση Τοντ: ομάδα συμμετοχής νοτιοανατολικά» (OT-Einsatzgruppe Südost ), που ήταν υπεύθυνη και για την Ελλάδα. Μετά έναν χρόνο υπήχθησαν σε αυτό το κέντρο οι διευθύνσεις εργασιών στο Βουκουρέστι, στο Μπορ, στα Σκόπια, στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα. Έτσι εξηγείται ότι οι αρχιεργάτες της «Ούμπερλαντ» στην Ελλάδα ήταν Σέρβοι και Κροάτες.

Τα εργοτάξια της ΟΤ φυλάσσονταν από τα Σουτσκομάντο (Schutzkommando), τα οποία φρόντιζαν και για την πειθαρχία των σκλάβων. H αναλογία των φρουρών ήταν 1 φρουρός ανά 20 εργάτες. Περαιτέρω πληροφορίες για τη δραστηριότητα της Τοντ στην Ελλάδα μπορούν να εξΑχθούν από τους κωδικούς του γερμανικού στρατιωτικού ταχυδρομείου.

Έχουμε, λοιπόν, μέχρι τον Οκτώβριο του 1944 έναν κωδικό για την ΟΤ Ανώτερη Διοίκηση Κατασκευών Θεσσαλονίκης (κωδικός: 16403). Αυτός ο κωδικός μετά την προαναφερθείσα ημερομηνία άλλαξε σε κωδικούς αναλόγως των τοποθεσιών: της Αθήνας (κωδκός: 02.1943), της Θήβας (Καπαρέλι, κωδικός: 06.1943), της Θεσσαλονίκης (κωδικός: 07.1943), και της Μιτροβίτσας στη Σερβία (κωδικός: 10.1944).

Φύλλο πορείας του Ιωσήφ Λανγκμάγερ (1902-1969, αριθμός ταυτότητας στο Ναζιστικό Κόμμα: 8.063.583), του στρατοπεδάρχη της Καρυάς.

Οι μετακινήσεις αυτές έχουν τη σημασία τους, γιατί εξάγονται πληροφορίες για τη ροή εργατών στα καταναγκαστικά έργα. Μέχρι τον Μάιο του 1943, η διοίκηση της Τοντ βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη. Με την αποστολή Εβραίων εργατών από τον πρώην συνοικισμό Χιρς και τώρα γκέτο και στρατόπεδο διέλευσης (Στρατόπεδο Βαρόνου Χιρς), από όπου, μεταξύ Μαρτίου και Αυγούστου του 1943, δεκάδες χιλιάδες Θεσσαλονικείς Εβραίοι οδηγήθηκαν με τρένα στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης (Άουσβιτς-Μπιρκενάου και Μπέργκεν-Μπέλσεν), στις 20 Απριλίου κατεβαίνουν και οι υπεύθυνοι της Τοντ νότια, στη Θήβα, και προφανώς τέλη Ιουλίου με τη διεκπεραίωση της έργων γυρνούν ξανά πίσω στη Θεσσαλονίκη. Αρχές Αυγούστου στέλνονται 1.800 από τους αρχικά 3.000 εργάτες στο Άουσβιτς. 

Στις 20 Μα?ου 1943, η Οργάνωση Τοντ στην Ελλάδα αποτελούνταν από τα εξής τμήματα:

• Ανώτερη Διοίκηση Κατασκευών Θεσσαλονίκης. 
• Γενική Διοίκηση Κατασκευών στον Νότιο.
• Κατασκευές Σιδηροδρομικών Γεφυρών.
• Διοίκηση έργων στη Βάβδο Χαλικδικής. 
• Διοίκηση έργων Χρωμίου.
• Διοίκηση έργων Ολύμπου.
• Διοίκηση έργων Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης.
• Δοίκηση έργων στο Λιανοκλάδι, Λαμία.
• Διοίκηση έργων στον Ασωπό. Σε συνεργασία με την 61η μονάδα Μηχανικού.
• Διοίκηση έργων στη Θήβα.
• Διοίκηση έργων στην Αθήνα.
• Διοίκηση έργων στη γέφυρα του Άρδα.
• Διοίκηση έργων στη Λάρισα.
• Γενικός ελεγκτής, με έδρα τη Σόφια.

Από τα τμήματα αυτά θα ασχοληθούμε με δύο, τα οποία κυρίως συνδέονται με οδικά έργα στην Καρυά Φθιώτιδας, όπου ιδρύθηκε στρατόπεδο για τους εργαζομένους σκλάβους και στη Μακεδονία, έργα που εκτελέστηκαν με καταναγκαστική εργασία.

Πολύτιμος συμπαραστάτης μας σε αυτή την περιήγηση είναι οι φωτογραφίες που ερασιτεχνικά τράβηξε ένας Γερμανός πολιτικός μηχανικός μιας ετειρείας κατασκευών, στο πλαίσιο της Οργάνωσης Τοντ, η οποία είχε αναλάβει έργα στη Καρυά. Το όνομα αυτού, Χαννς Ρέσλερ (1905-1995), με το μικρό του όνομα να γράφεται με δυο ν στην ταυτότητά του μέλους του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP), με αύξοντα αριθμό 306.579. Τις φωτογραφίες διέσωσε ο Ανδρέας Ασσαέλ.

Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟ

Ασσαέλ, Ανδρέας, Στα κάτεργα του θανάτου. Ένα οδοιπορικό στα καταναγκαστικά ναζιστικά έργα Χριστιανών και Εβραίων στην Ελλάδα με 350 ανέκδοτες φωτογραφίες, Studio University Press, Θεσσαλονίκη 2024

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Για τον Φριτς Τοντ και την Οργάνωση Τοντ, βλ. Taylor, Blaine, Hitler’s Engineers. Fritz Todt and Albert Speer. Master Builders of the Trird Reich, Casemate, Φιλαδέλφεια και Νιούμπουρι, 2010. Επίσης, Evans, Richard J., Το Γ΄Ράιχ στον πόλεμο, μτφρ. Ελένη Αστερίου, Αλεξάνδρεια, 2014, σ. 323 και Ασσαέλ, Ανδρέας, Στα κάτεργα του θανάτου. Ένα οδοιπορικό στα καταναγκαστικά ναζιστικά έργα Χριστιανών και Εβραίων στην Ελλάδα με 350 ανέκδοτες φωτογραφίες, Studio University Press, Θεσσαλονίκη 2024, σσ. 20-25, όπου και λεπτομέρειες για τη δράση της Οργάνωσης στην Ελλάδα.