Άρης Ζωγράφος: Η μεγάλη αυταπάτη του «τσάμπα» στα ΜΜΜ

Ορισμένοι φαίνεται να πιστεύουν ότι είμαστε απλώς περαστικοί ή, ακόμη χειρότερα, επιμένουν να μας αντιμετωπίζουν σαν τουρίστες στην ίδια μας την πόλη. Όταν όμως το αστικό περιβάλλον μετατρέπεται αποκλειστικά σε μια «μηχανή παραγωγής κέρδους» - μέσα από το real estate, την υπερτουριστικοποίηση και την εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου - το δικαίωμα στην ελεύθερη μετακίνηση έρχεται σε δομική σύγκρουση με τη λογική της αγοράς.

Οι πόλεις μας μετατρέπονται σταδιακά σε αποστειρωμένα σκηνικά, όπου οι μόνιμοι κάτοικοι αντιμετωπίζονται ως «θόρυβος» ή ως ενοχλητικό background στην επενδυτική εμπειρία των λίγων.

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Ανρί Λεφέβρ διατύπωσε πριν από σχεδόν εξήντα χρόνια την έννοια του «Δικαιώματος στην Πόλη». Δεν αναφερόταν απλώς στο δικαίωμα κατοίκησης ή κυκλοφορίας. Αναφερόταν στο δικαίωμα των ανθρώπων να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή. Στο δικαίωμα να οικειοποιούνται τον αστικό χώρο και να μην εκτοπίζονται από αυτόν στο όνομα της κερδοφορίας.

Σήμερα, η συζήτηση για τις συγκοινωνίες δεν είναι παρά μία από τις πιο κρίσιμες εκφράσεις αυτής της σύγκρουσης. Γιατί το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο κοστίζει το εισιτήριο. Είναι ποιος έχει πραγματικά πρόσβαση στην πόλη και ποιος αποκλείεται από αυτήν.

Η μάχη για τις αστικές μετακινήσεις στην Ελλάδα θυμίζει ολοένα και περισσότερο ένα σκληρό ριάλιτι επιβίωσης. Κάθε εκλογικός κύκλος μετατρέπει το εισιτήριο των Μέσων Μαζικής Μεταφοράς σε λάφυρο υποσχέσεων, πλειοδοσίας και εύκολων συνθημάτων. Από τη μία πλευρά παρουσιάζεται ως το απόλυτο εργαλείο κοινωνικής δικαιοσύνης και από την άλλη ως μια δημοσιονομική βόμβα έτοιμη να εκραγεί.

Πίσω όμως από τα τηλεοπτικά πάνελ και τις προεκλογικές εξαγγελίες κρύβεται μια πολύ πιο σκληρή πραγματικότητα: η καθημερινή μάχη εκατομμυρίων πολιτών να μετακινηθούν και να επιβιώσουν μέσα σε ένα περιβάλλον που λειτουργεί σωρευτικά εναντίον τους.

Το προεκλογικό χρηματιστήριο των υποσχέσεων

Όσο πλησιάζουν οι κάλπες, το εισιτήριο μετατρέπεται στο φθηνότερο πολιτικό νόμισμα.

• ΠΑΣΟΚ: Πρότεινε δωρεάν μετακινήσεις για νέους έως 24 ετών σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, με δημοσιονομικό κόστος που υπολογίζεται στα 30-35 εκατομμύρια ευρώ ετησίως.
• ΕΛΑΣ: Ανέβασε κατακόρυφα τον πήχη, ζητώντας πλήρη κατάργηση του κομίστρου για όλους τους μόνιμους κατοίκους, εξαιρώντας μόνο τους τουρίστες. Ο λογαριασμός εκτοξεύεται στα 200–250 εκατομμύρια ευρώ.
• Κυβέρνηση:  αντέδρασε κάνοντας λόγο για παροχές χωρίς αντίκρισμα, οχυρωμένη πίσω από μια υποκριτική «δημοσιονομική υπευθυνότητα». Είναι η ίδια κυβερνητική πολιτική που με τις επιλογές της -τη στήριξη του ανεξέλεγκτου real estate, της Golden Visa και του επιθετικού υπερτουρισμού- έχει μετατρέψει την πόλη σε real estate φιλέτο, εκδιώκοντας τους κατοίκους από τις γειτονιές τους. Τώρα, εμφανίζεται να αγωνιά για τη βιωσιμότητα των υποδομών που η ίδια απαξιώνει συστηματικά.

Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα θέατρο του παραλόγου: Οι μεν μοιράζουν «δωρεάν αέρα» για να μαζέψουν ψήφους, οι δε υπερασπίζονται τη δημοσιονομική σταθερότητα ενός συστήματος που ήδη υπολειτουργεί. Κανείς τους δεν φαίνεται να έχει επιβιβαστεί σε λεωφορείο σε ώρα αιχμής, αλλά όλοι έχουν άποψη για το κοστολόγιο της αξιοπρέπειάς μας!

Το αποτέλεσμα; Μια συζήτηση εγκλωβισμένη στη λογιστική διάσταση του ζητήματος: Πόσο κοστίζει το εισιτήριο; Πόσο θα κοστίσει η κατάργησή του; Σπάνια όμως τίθεται το ουσιαστικό ερώτημα:

Ποιο συγκοινωνιακό μοντέλο χρειαζόμαστε για να διασφαλίσουμε το δικαίωμα όλων στην πόλη;

Μεταφορική φτώχεια: Όταν η Πόλη γίνεται απρόσιτη

Η «μεταφορική φτώχεια» δεν αποτελεί θεωρητική κατασκευή των ακαδημαϊκών εδρών. Είναι μια καθημερινή, βίαιη πραγματικότητα.

Είναι ο εργαζόμενος που απορρίπτει μια θέση εργασίας επειδή το κόστος της μετακίνησης απορροφά σημαντικό μέρος του μισθού του, όταν ο μισθός μένει κυριολεκτικά στην άσφαλτο. Είναι ο ηλικιωμένος που αναβάλλει μια ιατρική επίσκεψη γιατί η μετακίνηση είναι άθλος. Είναι ο μαθητής ή ο φοιτητής που περιορίζει τις δυνατότητές του επειδή δεν μπορεί να μετακινηθεί εύκολα και οικονομικά.

Στην πραγματικότητα, η μεταφορική φτώχεια είναι μια ξεκάθαρη μορφή κοινωνικού αποκλεισμού. Όταν η πρόσβαση στην πόλη εξαρτάται από το εισόδημα, τότε η πόλη παύει να είναι κοινός χώρος και μετατρέπεται σε προνόμιο. Όταν η μετακίνηση κοστίζει σε χρήμα και χρόνο, η δημοκρατία μικραίνει.

Γι’ αυτό και η συζήτηση για τις συγκοινωνίες δεν αφορά μόνο τις μεταφορές. Αφορά την πρόσβαση στην εργασία, στην εκπαίδευση, στην υγεία, στον πολιτισμό και τελικά στην ίδια τη δημοκρατική συμμετοχή.

Η μεγάλη αυταπάτη του «τσάμπα»

Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη παγίδα. Ένα δωρεάν σύστημα που δεν λειτουργεί παραμένει ένα αποτυχημένο σύστημα.

Αν το λεωφορείο περνά κάθε σαράντα λεπτά, αν οι αποβάθρες ασφυκτιούν από τον συνωστισμό και αν η καθημερινή μετακίνηση θυμίζει δοκιμασία αντοχής, τότε η κατάργηση του εισιτηρίου δεν λύνει το πρόβλημα. Απλώς το καθιστά δωρεάν. Η δωρεάν ταλαιπωρία δεν είναι κοινωνική πολιτική, είναι ελεημοσύνη. Και το δικαίωμα στην πόλη δεν εξαγοράζεται με ελεημοσύνη.

Το δικαίωμα στην πόλη δεν εξαντλείται στην κατάργηση ενός αντιτίμου. Προϋποθέτει τη δυνατότητα πραγματικής, αξιοπρεπούς πρόσβασης.

Αυτό σημαίνει:

• Ταχύτητα και αξιοπιστία: Χωρίς νέες γραμμές μετρό, αποκλειστικές λεωφορειολωρίδες, σύγχρονο στόλο και πυκνότερα δρομολόγια, η αύξηση της επιβατικής κίνησης κινδυνεύει να οδηγήσει σε λειτουργική ασφυξία. Τι να το κάνεις το δωρεάν εισιτήριο όταν στοιβάζεσαι σαν ανθρώπινο φορτίο σε ένα όχημα χωρίς κλιματισμό;
• Συγκοινωνίες ως δημόσιο αγαθό: Αν αποδεχθούμε ότι η μετακίνηση αποτελεί κοινωνικό δικαίωμα, τότε απαιτούνται σταθεροί και δίκαιοι μηχανισμοί χρηματοδότησης. Οι δημόσιες συγκοινωνίες δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ούτε ως επιχείρηση που οφείλει να είναι κερδοφόρα ούτε ως προεκλογικό δώρο. Αποτελούν βασική κοινωνική υποδομή, όπως η υγεία, η παιδεία και ο δημόσιος χώρος.
• Αποφυγή της κοινωνικής υποβάθμισης των ΜΜΜ: Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι όταν η δωρεάν μετακίνηση δεν συνοδεύεται από αναβάθμιση της ποιότητας, οι οικονομικά ισχυρότεροι εγκαταλείπουν τα μέσα μαζικής μεταφοράς και επιστρέφουν στο Ι.Χ. Τότε οι συγκοινωνίες μετατρέπονται σε υπηρεσία αποκλειστικά για όσους δεν έχουν καμία άλλη επιλογή. Και τότε χάνεται οριστικά η έννοια του κοινού δημόσιου χώρου.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η προεκλογική αντιπαράθεση περιστρέφεται γύρω από το κόστος του εισιτηρίου. Η πραγματική σύγκρουση όμως αφορά το ποιος έχει δικαίωμα στην πόλη.

Διότι το δικαίωμα στην πόλη δεν κατοχυρώνεται όταν περνάς δωρεάν από τις μπάρες. Κατοχυρώνεται όταν μπορείς να φτάσεις γρήγορα και με αξιοπρέπεια στη δουλειά σου. Όταν έχεις πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες ανεξάρτητα από το εισόδημά σου. Όταν δεν χρειάζεται να αφιερώνεις ώρες από τη ζωή σου σε αναμονές, συνωστισμό και καθυστερήσεις.

Με άλλα λόγια, όταν η πόλη ανήκει πραγματικά στους κατοίκους της και όχι μόνο σε όσους μπορούν να πληρώσουν για να την απολαμβάνουν.

Μέχρι οι συγκοινωνίες να αντιμετωπιστούν ως αυτονόητο δημόσιο αγαθό - όπως το οξυγόνο - οι εξαγγελίες για «δωρεάν μετακινήσεις» κινδυνεύουν να παραμείνουν αυτό που συχνά είναι και πολλές προεκλογικές υποσχέσεις: Πυροτεχνήματα που φωτίζουν για λίγα δευτερόλεπτα τον ουρανό και αμέσως αφήνουν πίσω τους το ίδιο σκοτάδι.

Kαι στην επόμενη στάση, θα είμαστε πάλι μόνοι μας..!

Who is Who

Ο κ. Άρης Ζωγράφος είναι Πρόεδρος του Πανελληνίου Συλλόγου Εκπαιδευτών Οδήγησης και Κυκλοφοριακής Αγωγής.