16/5/2026
Πιάνουμε το νήμα από το προηγούμενο Σαββατοκύριακο. Οι αναγνώστες της «αρχαιοτέρας των ελληνικών εφημερίδων» μπορούσαν να «βυθιστούν» στο πρωτοσέλιδο με τον τίτλο «Ο αεριτζής της οδοποιίας», ο οποίος υπογραμμιζόταν από τον πλάγιο τίτλο που υποσημείωνε «Κερδίζει 255 εκατομμύρια χωρίς ούτε λεπτόν να διαθέτη διά την όλην επιχείρησιν».
Ο λόγος για επιστολή αναγνώστου που αναδημοσίευε η Ακρόπολις τη Δευτέρα 23 Μαρτίου 1931. «Άπαξ απεφασίσθη η εκτέλεσις του μεγάλου και σωτηρίου αυτού έργου (της κατασκευής “ανθρώπινων δρόμων”)», γράφει ο επιστολογράφος Κ.Σ., «ενεφανίσθη αυτόκλητος ο άνθρωπος διά τον οποίον συζητά σήμερον όλη η Ελλάς και προσεφέρθη ν’ αναλάβη αυτός την εξεύρεσιν των απαιτουμένων χρημάτων και την όλην διεκπεραίωσιν του οδοποιητικού προγράμματος της χώρας, έναντι μερικών... ασήμαντων ανταλλαγμάτων διά των οποίων ο αφιλοκερδής επιχειρηματίας ώφειλε να καλύψη τας αναποδράστους δήθεν δαπάνας της πολυπλόκου εργασίας του. Το κράτος, μη δυνάμενον τότε ευχερώς να εξεύρη χρήματα και δυσπιστούν προς τας ιδίας αυτού υπηρεσίας, ότι θα ηδύναντο επιτυχώς να εποπτεύσουν την εκτέλεσιν της οδοποίιας, ενηγκαλίσθη τον θαυμάσιον αυτόν κύριον, όστις “φιλοδοξών να συνδέση το όνομά του με ένα ιστορικόν έργον τόσης εθνικής σημασίας, δεν εδίσταζε ν’ αναλάβη τοιαύτας τεραστίας ευθύνας, χωρίς, μάλιστα, κανέναν προσωπικόν κέρδος και χωρίς καμμίαν αμοιβήν».
Θυμίζω εδώ, επί τη ευκαρία, ότι η εφημερίδα που είχε ιδρύσει ο Βλάσης Γαβριηλίδης, είχε διακόψει τη λειτουργία της το 1920, μετά το θάνατο του ιδρυτή της καθώς και την ήττα των Φιλελευθέρων, και είχε επανεκδοθεί από τους Γεώργιο Βουτσινά και Π. Τσιμπιδάρο· στο πρώτο φύλλο της «προσ[έβλεπε] μετ' εμπιστοσύνης» στο πρόσωπο του Ελευθέριου Βενιζέλου, αλλά εντέλει είχε συμπαραταχθεί με την αντιπολίτευση και προέβαινε σε δημοσίευση σειράς άρθρων που στρέφονταν εναντίον της κυβέρνησης Ε. Βενιζέλου, καθώς και σε αποκαλύψεις σκανδάλων και παρατυπιών της κυβέρνησής του.
Τον Π. Μακρή, κατά τον δηκτικό επιστολογράφο της Ακροπόλεως, διέφθειραν, κατά τα φαινόμενα, «διάφοροι σκοτεινοί τύποι επιτήδειων λοβιτουρατζήδων και ηνάγκασαν τον λευκόν αυτόν αμνόν να διαπράξη μία χυδαία απάτην κατά του Δημοσίου και του Λαού». Απεκαλύφθη η απάτη – ο πενιχρός απολογισμός του οδοποιητικού έργου «και προ πάντων με τον πενιχρόν απολογισμόν του έως τώρα συντελεσθέντος έργου..., διά το οποίον κατεσπαταλήθησαν 1.026 εκατομμύρια δραχμές».
Ο Κ.Σ. αποκαλύπτει έναν πίνακα που έπεσε στα χέρια του και επισημαίνει σε τι αντιστοιχεί το ποσοστό 25% το οποίο, από την αρχική σύμβαση, εγκολπωνόταν ο Μακρής. Οι τεχνικές εταιρείες «Έργον», «Εργοληπτική», «EΡ-ΘΑ» λάμβαναν από 0,45%, εν συνόλω 1,35%, «δι’ υποχρέωσίν των όπως αποπερατώσουν ένα οιονδήποτε τμήμα του οδικού δικτύου, το οποίο, εξ αδυναμίας του εργολάβου, θα έμενεν ανεκτέλεστον».
Ο Δ.Ν. Φιλάρετος, Γενικός Γραμματέας της Ενώσεως Εργοληπτικών Εταιρειών, για την τεχνική κατάρτιση του όλου σχεδίου είχε ποσοστό 0,70%. Η εταιρεία «ΒΙΟ» για να αποσυρθεί από τη δημοπρασία πήρε το 0,85% – παρακολουθήσαμε ήδη τα σχετικά. Τα γενικά έξοδα των εργολάβων αντιστοιχούν σε 13,50%, ενώ περισσεύει ποσοστό της τάξεως του 8,50% για τον Παυσανία Μακρή. «Γνωρίζεις, αγαπητή Ακρόπολις, τι σημαίνει αυτό», ενημέρωνε εφημερίδα και αναγνώστες ο αποστολέας του κειμένου. «Από το ενάμιση εκατομμύριο λιρών που εδίδετο ως ποσοστόν επί των υπολογισθέντων αρχικώς 6 εκατομμυρίων λιρών διά την εκτέλεσιν της οδοποιίας, 810 μόνον χιλιάδες λίραι θα διετίθεντο συνολικώς εις τους τεχνικούς που ανελάμβαναν τα έργα, ενώ αι υπόλοιπαι 690 χιλιάδες λίραι προωρίζοντο διά τον αεριτζήν επιχειρηματίαν και τους συνεταίρους του».
Έτσι, από τα περίπου 256.000.000 δρχ., «τα οποία είχαμεν αναλάβει υποχρέωσιν να πληρώσωμεν» στον εντολοδόχο, τα 64.593.000 προορίζονταν για τους συνεταίρους του Μακρή, «τα δε υπόλοιπα 191.250.000 ήταν προωρισμένα να αυξήσουν την ατομικήν του περιουσίαν». Τον λόγο έχει, κατά την Ακρόπολι, ο εισαγγελέας.
Δ.Ν. Φιλάρετος, ο εξ απορρήτων του Αλέξανδρου Διομήδη
Αλλά ποιος είναι, αγαπητοί αναγνώστες, ο Δ.Ν. Φιλάρετος;
Πάμε λίγο πίσω τον χρόνο. Ήδη από το 1924 και σε χρόνο ανύποπτο, ο διοικητής της Εθνικής Τράπεζας Αλέξανδρος Διομήδης διεξήγαγε διαπραγματεύσεις με τραπεζικούς κύκλους στο Λονδίνο για τη χρηματοδότηση μεγάλων παραγωγικών έργων στην Ελλάδα, στη σημασία των οποίων αναμφίλεκτα πίστευε, αλλά και για την πραγματοποίηση ενός φιλόδοξου προγράμματος οδοποιίας, που βρήκε θετική ανταπόκριση από τον τραπεζικό Οίκο Hambro. Στη συνέχεια ο Αλ. Διομήδης παρείχε προνομιακή πληροφόρηση στον Δημήτριο Ν. Φιλάρετο για τις υπάρχουσες δυνατότητες χρηματοδότησης από τις διεθνείς χρηματαγορές ενός τόσο φιλόδοξου σχεδίου. Ο Δ.Ν. Φιλάρετος έκανε, με τη σειρά του, τις σχετικές συνεννοήσεις με τον Π. Μακρή.
Ο Δ.Ν. Φιλάρετος ήταν εξάδελφος του Αλ. Διομήδη και η συνεργασία τους υπήρξε στενή από όταν Αλ. Διομήδης βρέθηκε στο τιμόνι της οικονομίας από τη θέση του διοικητή στην Εθνική Τράπεζα και στην Τράπεζα της Ελλάδος, από τη θέση του προέδρου του Ανωτάτου Οικονομικού Συμβουλίου και την αντίστοιχη, μεταπολεμικά, του Ανωτάτου Συμβουλίου Ανασυγκρότησης, μέχρι τον θάνατό του το 1950. Τον Απρίλιο του 1925, με τη μεσολάβηση της Hambros Bank, την οποία είχε βολιδοσκοπήσει ο Αλ. Διομήδης, οι διαπραγματεύσεις της ελληνικής κυβέρνησης με τη Foundation Co of New York για την εκτέλεση των έργων στην πεδιάδα του Αξιού είχαν καταλήξει στην υπογραφή της σχετικής σύμβασης της 7ης Σεπτεμβρίου 1925. Τόσο στη σύμβαση αυτή όσο και στα έργα οδοποιίας, ενεργό ρόλο εμφανίζεται να παίζει ο Δημήτριος Φιλάρετος, ο οποίος, λόγω της συγγένειας με τον Διομήδη, φαίνεται να είναι ο άνθρωπος της εμπιστοσύνης του, ο οποίος αναλάμβανε να παρακολουθεί την πορεία των έργων και να δίνει τακτικές αναφορές.
Ο Δ.Ν. Φιλάρετος, να προσθέσω εδώ, αρχικά είχε ασχοληθεί με το χρηματιστήριο, αλλά είχε κολοσσιαίες ζημιές, και έτσι αποφάσισε να ιδρύσει γραφείο αντιπροσωπειών στην οδό Πανεπιστημίου 16. Με το γραφείο αυτό απέβλεπε κυρίως σε αντιπροσώπευση τεχνικών οίκων και συνεργάστηκε με τον μετέπειτα πρύτανη του ΕΜΠ Νικόλαο Κιτσίκη, τον οποίο αργότερα θα γνωρίσουμε καλύτερα. Ο Νικόλαος Κιτσίκης αναλάμβανε τη μελέτη των τεχνικών ζητημάτων για υποθέσεις των οποίων το γραφείο θα αναλάμβανε την εκπροσώπηση και χρηματοδοτική διεκπεραίωση. Το γραφείο είχε χαρακτήρα τεχνικοοικονομικό και ασχολείτο με τη μελέτη μεγάλων τεχνικών έργων και τον τρόπο πραγματοποίησής τους. Στα έργα αυτά συμπεριλαμβάνονταν και έργα οδοποιίας και ασφαλτόστρωσης. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Φιλάρετο, ο διευθυντής της αντιπροσωπίας της Shell επεδίωξε συνεργασία με τον Ν. Κιτσίκη και έτσι ήρθαν σε επαφή με την εταιρεία του Παυσανία Μακρή. Ο Δ.Ν. Φιλάρετος, σύμφωνα με τον ίδιο, φαίνεται να είναι εκείνος που ανέπτυξε την ιδέα της οδοποιίας, και αργότερα προσχώρησε ο Π. Μακρής. Έτσι ξεκίνησαν οι αρχικές διαπραγματεύσεις με την κυβέρνηση του Θεόδωρου Πάγκαλου για τη σύμβαση οδοποιίας, στις οποίες ενεργά συμμετείχε ο ίδιος ο Δ.Ν. Φιλάρετος. Τα σχέδια αυτά προκάλεσαν το ενδιαφέρον της Εθνικής Τράπεζας και μέσω αυτής, του Οίκου Hambro. Σε κάθε περίπτωση, το επιχειρηματικό σχήμα του Δ.Ν. Φιλάρετου, μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε, μαζί με τον Νίκο Παντελάκη, «είχε επιλεγεί με τη σύμφωνη γνώμη του Διομήδη, προκειμένου ο τελευταίος να ελέγχει την τεχνική αλλά και οικονομική εξέλιξη των έργων μέσω ενός έμπιστου συγγενή».
Ο Παυσανίας Μακρής, επομένως, είχε προνομιακή ενημέρωση όταν έθεσε υποψηφιότητα στον διαγωνισμό για τη σύμβαση οδοποιίας και όταν πρότεινε χρηματοδότηση από τις τράπεζες Hambro και Εrlanger.
Περί ποσοστών
Η συζήτηση που προκύπτει από την επιστολή στην Ακρόπολι, αφορά στα ποσοστά. Η συζήτηση απασχόλησε τη Βουλή, το υπουργικό συμβούλιο, το Συμβούλιο Δημοσίων Έργων, το Νομικό Συμβούλιο, ήδη πριν τη σύναψη της συμφωνίας με τον Π. Μακρή. Η αρχική προσφορά της «Α.Ε.Β.Ε. Π.Γ. Μακρής και Σία» αφορούσε σε ποσοστό της τάξεως του 31%, «αναλυόμενον εις 8% δι’επισφαλή έξοδα και φθοράν και απόσβεσιν εργαλείων, 13% για γενικά έξοδα, και 12% διά εργολαβικόν όφελος», σύμφωνα με όσα ελέχθησαν στη συνεδρίαση της 8ης Μαρτίου 1928 του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων, υπό την προεδρίαν του πρωθυπουργού, «όστις ηθέλησε να ακούση τας γνώμας των μελών του συμβουλίου σχετικώς με την σύμβασιν της οδοποιίας, κατόπιν των εν τη Βουλή συζητήσεων». Πρόεδρος του Συμβουλίου ήταν ο Άγγελος Οικονόμου, Διευθυντής Δημοσίων Έργων Υπουργείου Συγκοινωνίας. «Κατά την κρίσιν των προσφορών εις τον συναγωνισμόν της Οδοποιίας, το Συμβούλιον έκρινεν κατά πλειοψηφίαν, ότι το ποσοστόν έπρεπε να ορισθή εις 28% ως λογικόν όριον, μέρος της μειοψηφίας το 26%, εν των μελών το 31% και έτερον το 15%», εξηγεί ο Α. Οικονόμου. «Ενθυμείσθε, υποθέτω, ότι εξηγών την γνώμην μου διά το 28%, όπερ εχαρακτήρισα ως λογικόν όριον και εις απάντησιν ερωτήσεως ην μοι απηύθυνεν ο κ. υπουργός, εάν εφρόνουν ότι κάτω του 28% δεν είνε δυνατόν να γίνουν τα έργα, απήντησα ότι όταν λέγω λογικόν όριον εννοώ εν ποσοστόν περιέχον εν λογική αναλογία τα διάφορα έξοδα και το όφελος του εργολάβου».
Κατά τη συνομολόγηση της σύμβασης η εταιρεία Π. Μακρή μείωσε τα ποσοστά σε 25%. «Η εταιρία ήρχισε από 31% και μόνον όταν υπεχώρησε μέχρι του σημείου των άλλων συναγωνιστών εδέχθημεν να υπογράψωμεν την σύμβασιν», για να χρησιμοποιήσουμε μία φράση του Γ. Καφαντάρη στη Βουλή. Πριν το 1924, οι αναλύσεις τιμών στις μελέτες που κατήρτιζε η Υπηρεσία Δημοσίων Έργων για τη σύνταξη των εργολαβιών περιελάμβαναν ποσοστό της τάξεως του 15%. Από το 1924, με τον νόμο 3101, επετράπη η συνομολόγηση με τεχνικές εταιρείες συμβάσεων για την εκτέλεση έργων οδοποιίας, με ποσοστά συνήθως της τάξεως του 20%. Από το 1924 μέχρι το 1927 συνομολογήθηκαν 27 συμβάσεις – έχουμε κιόλας δει με ποια ποσοστά, 22%, κατά μέσον όρο. «Αι αναλύσεις τιμών των ανωτέρω 27 συμβάσεων είνε, κατά μέσον όρον, και επί ίσοις όροις φορολογικών επιβαρύνσεων, [...] κατά 8-9%, ως προς τας συνολικάς δαπάνας, ακριβώτεραι της αναλύσεως τιμών της “Α.Ε.Β.Ε. Π.Γ. Μακρή και Σία”», εισηγείται ο Πρόεδρος του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το ποσοστό του 25% το οποίο είχε ζητήσει η εταιρεία Πρεζάνη-Καψαμπέλη στην προσφορά της είχε θεωρηθεί «ύποπτο» ως προς την εντελή εκτέλεση των έργων. Έγραφε το περιοδικό Ζωή του Αυτοκινήτου τον Μάρτιο του 1928 στο κύριο άρθρο του που υπέγραφε ο εκ των ιδιοκτητών και διευθυντών του περιοδικού Γ. Πατρικάκος: Η διαφωνία και η παραίτησις της Κυβερνήσεως Συνασπισμού οφείλεται εις τον κ. Παπαναστασίου, όστις επέμενε να ανατεθή η εκτέλεσις των έργων οδοποιίας εις την μειοδοτήσασαν εταιρίαν Πρεζάνη [η οποία, επειδή προσέφερε μικρότερες τιμές, απεκλείσθη από τη δημοπρασία, σύμφωνα με το περιοδικό]. [...] Επί έργων τοιαύτης σπουδαιότητος, τα οποία προώρισται να έχουν τεραστίαν επίδρασιν επί των ιδεωδών και της συνόλου αναπτύξεως ενός λαού, δεν είναι δυνατόν να λαμβάνωνται υπ’ όψιν τα επί έλαττον ολίγα ποσοστά, αλλά αυτή η ποιότης των έργων. Άλλως τε, εάν μία κακότεχνος εταιρία μάς παρέδιδε έργα καθ’ όλα άξια προς τα της οδού Πειραιώς, τότε η δαπάνη του Δημοσίου θα ήτο διπλασία της αρχικής. Όχι δε μόνον τούτο, αλλά το διαγώνισμα ακόμη δεν προέβλεπε να έχη υπερβολικήν αύξησιν τιμών εκ του συναγωνισμού, διότι τότε ο εργολήπτης θα κατεσκεύαζε έργα ανάλογα προς το παρεχόμενον ποσόν. Διά να κατασκευασθούν αξιόλογοι δρόμοι, πρέπει ο εργολήπτης να τους αναλάβη με μίαν λογικήν τιμήν».
«Ωφέλεια του δημοσίου είναι προ παντός να κατασκευάση έργα καλά»
Επ’ αυτού εξηγούσε ο Ι. Μεταξάς αγορεύων στη Βουλή και παραθέτει ο Γ. Πατρικάκος: «Διότι ωφέλεια του δημοσίου δεν είναι το να κατασκευάση το δημόσιον έργα ευθηνά, αλλά προ παντός να κατασκευάση έργα καλά, εντός λογικού ορίου δαπάνης, εξασφαλίζοντος την καλήν εκτέλεσιν και σας επαναλάμβάνω το παράδειγμα, το οποίον και εις την προηγούμενήν μου αγόρευσιν εξέθεσα και το οποίον πάντες υμείς δύνασθε να πιστοποιήσετε εάν κάμετε περίπατον εις το Π. Φάληρον. Ο δρόμος, ο οποίος αρχίζει από το Μπαρ του Παλαιού Φαλήρου μέχρι του Έντεν, το δεξιόν, δηλαδή, σκέλος, έχει κατασκευασθή από μίαν αγγλικήν εταιρείαν από απλούν σκυρόστρωμα με απλήν επάλειψιν πίσσης. Η εταιρεία δεν εδέχθη συναγωνισμούς, εζήτησε να πληρωθή και το έργον κατασκευασθέν προ δεκαετίας διαρκή μέχρι σήμερον άνευ συντηρήσεως. Ενώ το τμήμα από του Μπαρ μέχρι του σταθμού του τροχιοδρομικού, κατασκευασθέν με όμοιον σύστημα, αλλά με τας συνήθεις δημοπρασίας και με τας συνήθεις εκπτώσεις και με τιμάς χαμηλοτέρας ανακατασκευάζεται ανά παν δεύτερον έτος χωρίς να είνε ποτέ εις κατάστασιν να χρησιμοποιηθή από τον κόσμον και τώρα ακόμη αποπειρώμεθα να του δώσωμεν κάποιαν τελειωτέραν μορφήν. Ώστε, το αληθές συμφέρον του δημοσίου δεν είνε η πέραν παντός ορίου πτώσις των τιμών, αλλά είνε η καλή κατασκευή του έργου. Η ευθυνία των τιμών πρέπει να φθάση μέχρι του ορίου εκείνου, κάτω του οποίου αρχίζει η κακοτεχνία». «Διά τον λόγον αυτόν», σχολιάζει ο διευθυντής του περιοδικού Ζωή του Αυτοκινήτου, «ο κ. Μεταξάς, εν τη ιδιότητί του ως υπουργού της Συγκοινωνίας και μόνου, κυρίως, υπευθύνου απέναντι των νυν και των μελλουσών γενεών, επ’ ουδενί λόγω εδέχετο την πρότασιν του κ. Παπαναστασίου».
Ο Α. Οικονόμου, εξετάζων ουσιαστικώς το ζήτημα των ποσοστών, παρατηρούσε ότι το ποσοστό 16% για τις υπερεργολαβικές εταιρείες ήταν επαρκές ή, πάντως, δεν τις ζημίωνε.
Η ανάλυση του ποσοστού του Π. Μακρή αφορούσε σε 4,84% για επισφαλή έξοδα και φθορά και απόσβεση εργαλείων και πολυποίκιλων μηχανημάτων. Από ένα δημοσίευμα στo περιοδικό Έργα ήδη στις 15 Οκτωβρίου 1928 έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα έναν κατάλογο των μηχανημάτων που εισήγαγε ο Π. Μακρής για τα έργα οδοποιίας. Καταλογογραφούνται μηχανήματα γρανιτασφάλτου, «λέβητες ασφάλτου διά μακάσφαλτον», συσκευές επαλείψεως, οδοστρωτήρες, γραμμές Ντεκωβίλ, βαγονέτα, διατρητικές μηχανές, αερόσφυρες, θραυστήρες, κινητήρες ντήζελ, ενώ το 1933 η εταιρεία «Προμηθέας» του Π. Μακρή είχε αναλογικά τον μεγαλύτερο αριθμό ιδιωτικών υπαλλήλων – μηχανικών, 33 άτομα.
Αλλά ας επιστρέψουμε στο 1928, όταν πρώτη φορά υπεγράφη η σύμβαση με τον Μακρή.
ΠΗΓΗ ΦΩΤΟ
Αγριαντώνη, Χριστίνα, «Oι μηχανικοί και η βιομηχανία: μία αποτυχημένη συνάντηση», στο
Χατζηιωσήφ, Χρήστος [επιμ.], Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, 1922-1940. Ο Μεσοπόλεμος, Βιβλιόραμα, 2002, Τόμος Β1.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Για τον Αλ. Διομήδη και τη σχέση του με τον Δ.Ν. Φιλάρετο, βλ., Νίκος Σ. Παντελάκης, Αλέξανδρος Διομήδης [1874-1950]. Ένας αυθεντικός εκπρόσωπος της αστικής τάξης, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 2018, σσ. 36, 223-229. Για τους ισχυρισμούς του Φιλάρετου, βλ. ΙΑΕΤΕ, Α1Σ23Υ5Φ4, «Υπόμνημα επί της προς την Εταιρείαν Π.Γ. Μακρής & Σία διαφοράς του», «Δ. Φιλάρετος προς τον Π. Μακρή, Αθήνα 10 Οκτωβρίου 1924». Για την προνομιακή ενημέρωση του Π. Μακρή, βλ., επίσης, Ιωάννης Β. Δασκαρόλης, Μεταξάς εναντίον Τσαλδάρη. Η άγνωστη αντιβενιζελική σύγκρουση (1924-1928), Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2023, σ. 179.
ΔΗΜΟΦΙΛΗ
_77761_481749_type13129.jpg)
