Η κατάσταση στα εργοτάξια ήταν ιδιαίτερα άσχημη. Η τροφή ήταν λίγη και κακής ποιότητας, η στέγαση υποτυπώδης. Στάβλοι, αποθήκες ή καλύβες κτηνοτρόφων στέγαζαν τους εργάτες σε καθεστώς καταναγκαστικής εργασίας. Οι εργάτες δούλευαν δέκα ώρες την ημέρα ασταμάτητα, κυρίως στα λατομεία, και η παραμικρή ολιγωρία τιμωρούνταν με ξυλοδαρμούς από τους επόπτες.
Όλα αυτά συνέβαιναν το καλοκαίρι του 1942, σε περιοχές που μαστίζονταν από ελονοσία, στον Γιδά και στη Βέροια. Η έλλειψη φαρμάκων, κυρίως κινίνης, και στοιχειωδών συνθηκών καθαριότητας συνέτειναν στη διάδοση ασθενειών, όπως η ελονοσία και η ψώρα, από τις οποίες μαστίζονταν οι ατυχείς εργάτες-σκλάβοι. Οι πρώτου νεκροί έφτασαν στη Θεσσαλονίκη και η όλη κατάσταση πίεζε όλο και περισσότερο την κοινότητα των Εβραίων.
Πολλοί ήταν εκείνοι που προσπάθησαν να ξεγλιστρήσουν από την παγίδα της καταναγκαστικής εργασίας, δωροδοκώντας γιατρούς, ώστε να απαλλαγούν, η εγγράφονταν σε καταστάσεις εργολάβων οι οποίοι δήθεν τους απασχολούσαν, ενώ κάποιοι εξαιρούνταν, ως δημόσοι υπάλληλοι ή ως υπάλληλοι του Δήμου Θεσσαλονίκης.
Από τα μέσα Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου η επιστράτευση εργατών συνεχίστηκε, κυρίως από τον εργολάβο Μίλλερ, τον οποίο έχουμε κιόλας συναντήσεις το προηγούμενο Σαββατοκύριακο, και την Οργάνωση Τοντ. Μίλλερ και Τοντ έφτασαν να απασχολούν έως και 3.500 εργάτες. Ο Μίλλερ είχε αναλάβει σε συνεννόηση με τον Γερμανικό Στρατό έργα οδοποιίας και σιδηροδρομικά έργα.
Οι μισθοί που κατέβαλλαν ο Μίλλερ και άλλοι εργολάβοι ήταν γελοίοι, ενώ πρόβλημα μεγάλο είχαν οι οικογένειες των φτωχότερων από τους επιστρατευμένους, οι οποίες, χωρίς τους προστάτες τους, τους άνδρες των οικογενειών, ήταν εξαρτημένες από συσσίτια οργανώσεων της Κοινότητας ή του Ερυθρού Σταυρού. Ο εργολάβος Μίλλερ αντελήφθη γρήγορα το όλο πρόβλημα, που τον αφορούσε άμεσα, γιατί με εργάτες άρρωστους και υποσιτισμένους τα έργα δεν προχωρούσαν, και, έτσι, υποχρεώθηκε να αρχίσει διαπραγματεύσεις με την Εβραϊκή Κοινότητα.
Στις 29 Αυγούστου 1942 συνήφθη συμφωνία μεταξύ της Στρατιωτικής Διοίκησης και της Κοινότητας, χάρη σε ενέργειες του Μίλλερ, και δημιουργήθηκε μια επιτροπή η οποία μεριμνούαε για τη στρατολόγηση των εργατών, τις απαλλαγές, τις εξαγορές, τους όρους εργασίας και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Στην προαναφερθείσα επιτροπή μετείχαν τέσσερα μέλη της Κοινότητας και ο Μίλλερ. Οι αποφάσεις εννοείται υπόκειντο στην έγκριση του γνωστού και μη εξαιρετέου δρ Μέρτεν, ο οποίος, βέβαια, σπάνια εξέφραζε αντιρρήσεις.
Ο ρόλος του Μαξ Μέρτενς
Ο Μαξ Μέρτεν, ας διευκρινιστεί εδώ, δεν ήταν ανώτατος Στρατιωτικός Διοικητής στη Θεσσαλονίκη, αλλά ένας λοχαγός της Στρατιωτικής Διοίκησης, σύμβουλός της, και μεταξύ άλλων υπευθύνων για ζητήματα τροφοδοσίας, κατείχε, επομένως, θέση κλειδί στη λιμοκτονούσα Θεσσαλονίκη. Κατηγορήθηκε για εγκλήματα πολέμου, συμπεριλαμβανομένης της ευθύνης για τον εκτοπισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και τη λεηλασία περιουσιών, και προκάλεσε έντονη πολιτική κρίση στην Ελλάδα την περίοδο της διακυβέρνησης του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Ο Μέρτεν είχε έρθει στη χώρα μας στις αρχές Ιουλίου 1942, σε αντικατάσταση του δρ Καρλ Μάρμπαχ, μέχρι τότε υπεύθυνο Στρατιωτικής Διοίκησης Θεσσαλονίκης-Αιγαίου (Wehrmachtsbefehlshaber Saloniki-Ägäis) ως επικεφαλής του τμήματος «Διοίκησης και Οικονομίας» (Verwaltung und Wirtschaft). Μέχρι να έρθει ο Μέρτεν, τον Μάρπαχ αντικαθιστούσε ο δρ Φρίντριχ Χάινε και αυτός ήταν που είχε υπογράψει τη διαταγή για τη συγκέντρωση των Εβραίων στην Πλατεία Ελευθερίας και την επιστράτευση για πραγματοποίηση έργων οδοποιίας και στρατιωτικών, και μάλιστα για λόγους ασφαλείας, θεωρώντας ότι δήθεν επίκειτο εισβολή των συμμαχικών δυνάμεων στη Βόρεια Ελλάδα, με τους Εβραίους να τους βοηθούν. Ο Μέρτεν υλοποίησε το όλο σχέδιο.
Ο Μαξ Μέρτεν συνελήφθη στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1957 βάσει εντάλματος του 1947. Το 1959 καταδικάστηκε σε κάθειρξη από ελληνικό δικαστήριο για εγκλήματα πολέμου (σε ορισμένες πηγές αναφέρεται καταδίκη σε 25ετή κάθειρξη τον Μάρτιο του 1959, ενώ σε άλλη αναφέρεται καταδίκη τον Φεβρουάριο του 1959 σε 6 έως 20 χρόνια κάθειρξη).
Τον Ιανουάριο του 1959 η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή ψήφισε νομοθετική ρύθμιση (ΝΔ 3933/1959) για την αναστολή ποινών/αποφυλάκιση καταδικασμένων εγκληματιών πολέμου, πιεζόμενη από τη Δυτική Γερμανία. Στις 5 Νοεμβρίου 1959 ο Μέρτεν αποφυλακίστηκε και απελάθηκε στη Γερμανία, όπου δικαστικές Αρχές τον απάλλαξαν. Δεν καθυστερώ για τα παρεπόμενα…
Μια επίσκεψη στα εργοτάξια
Επανερχόμαστε στη συμφωνία της 29ης Αυγούστου. Πολλοί απαλλάχτηκαν, τραυματίες πολέμου, πολύτεκνοι, ενώ άλλοι πήραν αναστολή: σπουδαστές, αδελφοί εργατών, υπάλληλοι της Κοινότητας. Τα χρήματα για τις εξαγορές συγκεντρώνονταν σε ειδικό λογαριασμό.
Την 1 Οκτωβρίου του 1942, ο Μίλλερ συνοδευόμενος από τον πρόεδρο της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης Σαμπί Σαλτιέλ επισκέφθηκαν εργοτάξια. Διαπίστωσαν ότι οι περισσότεροι εργάτες ήταν ακατάλληλοι για τη διεκπεραίωση των συγκεκριμένων έργων, εκτελούσαν πλημμελώς την εργασία τους, τρέφονταν ανεπαρκώς, οι όροι στέγασης, ύδρευσης και καθαριότητας ήταν πρωτόγονοι, η ελονοσία είχε προσβάλει τους εργάτες σε ποσοστό 16%-20%, ενώ στον Γιδά το ποσοστό είχε φτάσει στο 60%, γιατροί και φάρμακα δεν υπήρχαν, οι εργάτες δούλευαν με 40 πυρετό, κοιμόντουσαν σε στάβλους, στο χώμα ή πάνω σε τσιμέντο, τα ρούχα και τα υποδήματά τους είχαν φθαρεί, ενώ ερχόταν χειμώνας, άρα η ανάγκη εφοδιασμού με κατάλληλο ρουχισμό ήταν επείγουσα, το ποσοστό θανάτων είχε φτάσει στο 3%-12,5%, αναλόγως της πηγής, ενώ λόγω των προαναφερθεισών συνθηκών οι αποδράσεις αυξάνονταν καθημερινώς.
Λόγω της κατάστασης που διαπίστωσε, ο Μίλλερ πρότεινε να αντικαταστήσει τους Εβραίους σκλάβους με επαγγελματίες χριστιανούς, αρκεί η Κοινότητα να μπορούσε να τους πληρώσει. Υπολόγισε το συνολικό ποσό σε 2 δις δρχ. Ύστερα από διαπραγματεύσεις με το Βερολίνο επετεύχθη στις 17 Οκτωβρίου 1942 συμφωνία πληρωμής 3,5 δις δρχ. μέχρι τη 15η Δεκεμβρίου για την εξαγορά των εργατών και της υποχρέωσης των Εβραίων σε καταναγκαστική εργασία.
Έτσι, οι εργασίες στο Σέδες και στη Χαλκιδική (κατασκευή γεφυρών και έργα οδοποιίας προς τα ορυχεία μολύβδου της Βάβδου) συνεχίστηκαν απρόσκοπτα.
Αλλά ήδη πλησιάζουμε προς την Απελευθέρωση και τα Δεκεμβριανά.
Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΗΓΗ ΦΩΤΟ
Ασσαέλ, Ανδρέας, Στα κάτεργα του θανάτου. Ένα οδοιπορικό στα καταναγκαστικά ναζιστικά έργα Χριστιανών και Εβραίων στην Ελλάδα με 350 ανέκδοτες φωτογραφίες, Studio University Press, Θεσσαλονίκη 2024.




ΔΗΜΟΦΙΛΗ




