Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: «Πλουτίσαντες επί Κατοχής»

Η εμπλοκή των Ελλήνων προμηθευτών και των εργοληπτικών εταιρειών με τις Αρχές Κατοχής, για την κατασκευή έργων οδοποιίας και όχι μόνον, φαίνεται από τα στοιχεία ότι στόχευαν στην αποκόμιση κέρδους.

Είτε από τον φόβο του ανταγωνισμού και το επαγγελματικό τους μέλλον είτε γιατί εκτίμησαν ότι τους παρουσιαζόταν μία μοναδική ευκαιρία να βρουν διέξοδο από την κρίση από την οποία τα τελευταία χρόνια του Μεσοπολέμου είχαν δοκιμαστεί, όπως ΓΕΤΕ, της οποίας οι ιδιοκτήτες είχαν μπει εγγυητές για κάποιες από τις υποχρεώσεις της, είτε απλώς (;) από απιστία και λόγω της επιθυμίας τους να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία για εύκολο πλουτισμό που τους είχε παρουσιαστεί, η αποκόμιση κέρδους ήταν η κυριότερη αιτία για την εμπλοκή σε έργα σε συνεργασία με τους κατακτητές.

Οδός Πανεπιστημίου. Ένας αραμπάς σέρνει αυτοκίνητο ή η παράδοση γίνεται όχημα του μοντερνισμού.

Δεν αμφισβητείται, προφανώς, η περίπτωση ανθρώπων που υποχρεώθηκαν να συνεργαστούν προμηθεύοντας πρώτες ύλες, ειδικά στις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι εγκαταστάσεις είχαν επιταχθεί, ούτε η γερμανοφιλία άλλων και μια κάποια ιδεολογική συγγένεια με τον ναζισμό, λόγω και προπολεμικών σχέσεων με τη Γερμανία, αλλά το βασικό κίνητρο παραμένει το κέρδος.

Περί κερδών

Όσο δύσκολο κι αν είναι να προσδιορίσουμε σε τι ύψος ανήλθαν τα κέρδη ανά περίπτωση, κάποιες ενδείξεις αποτυπώνουν μια εικόνα.

Πρώτα πρώτα, υπάρχουν τα άμεσα κέρδη, που δεν αφορούν μόνον στους προμηθευτές. Ο λόγος για τις απαλλαγές από χρέη δανείων, λόγω του πληθωρισμού, οπότε δεν ήταν πλέον εύκολο να αποπληρωθούν. Έπειτα, υπάρχουν τα κέρδη που δηλώθηκαν. Σε κάποιες περιπτώσεις δεν ήταν ασήμαντα. Η ΓΕΤΕ, λόγου χάριν, την οποία έχουμε ήδη συναντήσει, εμφάνισε στον ισολογισμό της το 1942 145.051.224 δρχ. από έργα οδοποιίας, για να μείνουμε μόνον σε αυτά. Κέρδη από «απολογιστικά έργα οδοποιίας» εμφάνισε και την επόμενη χρονιά. 

Το κατοχικό κράτος είχε ιδρύσει, μάλιστα, και ειδική υπηρεσία για να παρακολουθεί τα σχετικά έργα, την Επιτροπή Προμηθειών Αρχών Κατοχής, η οποία, όπου ήταν δυνατόν, κατέγραφε λεπτομερώς το κόστος των έργων, όπως και, το ας πούμε «νόμιμο», κέρδος των εργολάβων. Και ναι μεν τα αρχεία της προαναφερθείσας υπηρεσία έχουν, δυστυχώς, καταστραφεί, αλλά σποράδην στοιχεία παρουσιάστηκαν σε δίκες ή απόκεινται σε προσωπικά αρχεία.

Μέλη του ιστορικού «Ελληνικού Ορειβατικού Συνδέσμου Αθηνών» (έτος ίδρυσης: 1928) φεύγουν στη σκεπή λεωφορείου για εκδρομή, μια κάποια λύση μέσα στον ζόφο της Κατοχής.

Ξέρουμε, έτσι, ότι ο «Τέκτων» κατέγραψε 15.472 χρυσές λίρες, σύμφωνα με έγγραφό της εφορίας, για το σύνολο της πολεμικής περιόδου. Το περιθώριο κέρδους στα έργα ανερχόταν συνήθως γύρω στο 20%, αλλά, σύμφωνα, με μαρτυρικές καταθέσεις, έφτανε και στο 40%. Ξέρουμε, επίσης, ότι η εταιρεία «Αβέρωφ-Μιχαηλίδης» είχε λάβει 35.000 χρυσές λίρες για έργα διαπλάτυνσης οδών, ενώ στη διάρκεια της εκτέλεσης των έργων παρουσιάστηκε έλλειψη βενζίνης, περιζήτητης στη μαύρη αγορά…, και τις σχετικές ανάγκες κάλυψαν οι Δυνάμεις Κατοχής. Σημειωτέον, ότι η συγκεκριμένη εταιρεία κατηγορήθηκε και για πλαστά τιμολόγια.

Κέρδη εμφανίζονται να καταγράφουν και άλλες εταιρείες που είχαν δημιουργηθεί στη διάρκεια της Κατοχής με αντικείμενο την κατασκευή τσιμεντόπλοιων, αλλά ενεπλάκησαν και με έργα οδοποιίας. Ο λόγος για τις εταιρείες ΝΕΒΑ, που ιδρύθηκε από τους Διαμαντόπουλο, της «Εργοληπτικής», Απάρτη και Γούναρη, την εταιρεία «Νέος Ποσειδώνας», με ιδρυτές τους Λάζαρο Ροζάκη, επιχειρηματία, Γιώργο Καρέλλα, κτηματία, Δημήτριο Κουμς, έμπορο και μεταπολεμικά πρόεδρο του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιά, και τους αδελφούς Βάμβα, εμπόρους σιδηρικών, τον δικηγόρο Πέτρο Κρομμύδα, τους επιχειρηματίες Δημήτριο Παπαμηχαλόπουλο και Ιωάννη Ευσταθίου και τον ναυπηγό Αλέξανδρο Φιλίππου, συγγενή των Αργυρόπουλων της ΓΕΤΕ, αλλά και της εταιρείας, ιδρυθείσης το 1943, «Ομόρρυθμος Τεχνική Εταιρία Κωνστ. Μεϊδάνης και Σία», με αρχικούς μετόχους τρεις εργολάβους δημοσίων έργων (Αγαπητίδης, Σκουνάκης και Σιμπλής).

Στην οδό Αθηνάς, αυτοκίνητα έτοιμα για την υπεραστική συγκοινωνία, την οποία οργάνωναν ιδιώτες με την απαραίτητη έγκριση των Αρχών Κατοχής.

Καταγράφονται, επίσης και παράλληλα, μικρότερες μάλλον ή ήττον προσωποπαγείς εταιρείες, που ασχολήθηκαν με ναυπηγήσεις και δημόσια έργα, όπως αυτή των Ξανθόπουλου-Κατσουρόπουλου, η οποία ιδρύθηκε στον Πειραιά τον Απρίλιο του 1942, με τους ιδιοκτήτες τους να αναμειγνύονται σε λέσχες της Αθήνας, όπως σε λίγο θα δούμε. 

Το φαινόμενο κάποιες εταιρείες να πωλούν μέρος των τροφίμων που παρείχαν στους εργαζομένους ή και, κάποτε, πρώτων υλών, ή και καυσίμων, στη μαύρη αγορά, αποκομίζοντας, έτσι, αδήλωτα κέρδη δεν ήταν σπάνιο, επομένως ο υπολογισμός των κερδών μίας εκάστης εταιρείας γίνεται ακόμα πιο δύσκολος. 

Ακίνητα, καζίνο και λέσχες

Μία ένδειξη των πιθανόν κερδών συνιστά η αγορά ακινήτων ή, σωστότερα, η επένδυση σε μετοχές σε ακίνητα. Αν ρίξει κανείς μια ματιά στις αγοροπωλησίες ακινήτων στην Αττική κατά την περίοδο Απρίλιος-Σεπτέμβριος 1942, θα διαπιστώσει ότι στους σχετικούς καταλόγους καταγράφονται ονόματα προμηθευτών και εργολάβων που (οικονομικά) συνεργάστηκαν με τις Αρχές Κατοχής. Οι επιτροπές που συγκροτήθηκαν μετά την Κατοχή για τη φορολογία των «πλουτισάντων επί Κατοχής» συνέλεξαν τα σχετικά στοιχεία, αλλά κατεβλήθη ένα μικρό μόνο μέρος των ποσών που αναλογούσαν στον καθένα.

Υπεραστικό λεωφορείο στον δρόμο για τη Θήβα και τη Λειβαδιά. Προσέξτε τα κοφίνια στο πίσω μέρος, που μεταφέρουν προϊόντα προς ανταλλαγή με άλλα από τους τόπους προορισμού, ώστε κάπως να αντιμετωπιστεί η έλλειψη βασικών ειδών διατροφής στην πρωτεύουσα.

Βάσει δημοσιεύματος της εφημερίδας Ελευθερία στις 16 Ιουνίου 1945, οι εισπράξεις του Ελληνικού Δημοσίου ανέρχονταν σε μόλις 60 εκατομμύρια δρχ, ενώ τα κατασχεθέντα περιουσιακά στοιχεία στο 1 δις. Μέρος, επομένως, των κατοχικών κερδών παρέμεινε στα χαρτοφυλάκια και στους τίτλους ιδιοκτησίας όλων όσοι βγήκαν κερδισμένοι από την οικονομική συνεργασία με τους κατακτητές, ενώ μέρος των κερδών είχε ξεπλυθεί στα καζίνο που δημιουργήθηκαν, με την άδεια των Γερμανών, επί Κατοχής, ιδιαίτερα στη Θεσσαλονίκη από τα τέλη το 1942, προσφέροντας, εξάλλου, διασκέδαση ανάλογη των ευρωπαϊκών κέντρων διασκέδασης. Όταν καταργήθηκαν οι άδειες λειτουργίας ρουλέτας τον Μάιο του 1944, τα καζίνο συνέχισαν πλέον να λειτουργούν ως χαρτοπαικτικές λέσχες, προσφέροντας από το πρωί τυχερά παιχνίδια, με την ανάλογη διαφήμιση στα κατοχικά έντυπα.

Καζίνο και λέσχες λειτούργησαν και στην πρωτεύουσα. Σε μία από αυτές ένας από το δίδυμο Ξανθόπουλου-Κατσαρόπουλου διορίστηκε ως ιδιοκτήτης από τους Γερμανούς, αντικαθιστώντας τους προηγούμενους ιδιοκτήτες, παρότι διέθεταν γερμανική άδεια λειτουργίας. Σημειωτέον ότι από το κύκλωμα των καζίνο και των λεσχών χρηματοδοτούνταν και γερμανικές οργανώσεις αντικατασκοπίας, λόγου χάριν: η Dienstestelle 3000 και εκεί συγκεντρώνονταν από τους Γερμανούς και σημαντικές πληροφορίες για την οικονομική και κοινωνική ζωή της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.

Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟ

Κώστας Παράσχος, Η κατοχή. Φωτογραφικά τεκμήρια, Ερμής, 1974.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Μανουσάκης, Βασίλειος Γ., Οικονομία και πολιτική την Ελλάδα του Β΄Παγκοσμίου πολέμου. Η ελληνική οικονομία της «Νέας Ευρώπης» του Άξονα και το ζήτημα της οικονομικής συνεργασίας με τους κατακτητές, ανέκδοτη και αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2014.

Ανδρέας Βενιανάκης, Ποντάροντος στην γερμανική ρουλέτα. Καζίνο και πράκτορες στην κατοχική Θεσσαλονίκη (1941-44), Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2020.

ΙΑΕΤΕ Α1Σ23Υ50Φ1, Α1Σ23Υ50Φ1, Α1Σ34Υ5Φ17.