Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Εργολάβοι και μεσάζοντες

Γνωρίζουμε σήμερα εταιρείες που συνεργάστηκαν με τις Αρχές κατοχής σε πληθώρα έργων, στα οποία περιλαμβάνονται και τα οδικά, έργα που πραγματοποιήθηκαν ύστερα από εντολή των Αρχών κατοχής, χωρίς να προηγηθεί διαγωνισμός. Γνωριζόμαστε, επίσης και συγχρόνως, με έναν «διαπρεπή» μεσάζοντα, τον πολιτικό μηχανικό Παναγιώτη Ξανθόπουλο.

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΗΛΙΑΣ ΚΑΦΑΟΓΛΟΥ / ΦΩΤ.: ΑΡΧΕΙΟ

© 2026 CAR AND DRIVER. Απαγορεύεται οποιαδήποτε αναπαραγωγή, αντιγραφή, αναδημοσίευση ή άλλη χρήση του περιεχομένου, εν όλω ή εν μέρει, χωρίς την έγγραφη άδεια του εκδότη. Η παράβαση διώκεται.
18/10/2026

Πρόσθεσε το caranddriver.gr ως προτιμώμενη πηγή στο Google

Αμέσως ύστερα από την κατάληψη της Αθήνας από τα γερμανικά στρατεύματα και την έναρξη της Κατοχικής περιόδου, διάφοροι Έλληνες δεν άργησαν να συνδεθούν με τους κατακτητές. Αρκετοί από τους προαναφερθέντες είχαν βιογραφικά που τους έδιναν προβάδισμα έναντι άλλων. Συναλλαγές με γερμανικές εταιρείες προπολεμικά, εκπροσώπηση γερμανικών εταιρειών στη χώρα μας, σπουδές σε γερμανικά πανεπιστημιακά ιδρύματα, αυτά ήταν κάποια από τα πλεονεκτήματα που έσπευσαν να αξιοποιήσουν όσοι τα διέθεταν.

Η οδός Σόλωνος. Το σακίδιο στην πλάτη είχε γίνει ήδη από την Κατοχή, λόγω της συγκυρίας, απαραίτητο συστατικό της γυναικείας αμφίεσης.

Ο ρόλος του μηχανικού Παναγιώτη Ξανθόπουλου

Ο πολιτικός μηχανικός Παναγιώτης Ξανθόπουλος διέθετε ακριβώς ένα βιογραφικό που μπορούσε άνετα να αξιοποιήσει. Είχε σπουδάσει στη Γερμανία, είχε παντρευτεί Γερμανίδα, μιλούσε άπταιστα γερμανικά, είχε κατά καιρούς εργαστεί στην Οργάνωση Τοντ, εταιρεία, με επικεφαλής τον υπουργό Εξοπλισμού και Πολεμοφοδίων του Ράιχ Φριτς Τοντ, η οποία κατασκεύαζε δρόμους, σιδηροδρομικό δίκτυο και οχυρωματικά έργα σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη, και την οποία θα γνωρίσουμε καλύτερα σε επόμενη ευκαιρία. Έτσι, ο Ξανθόπουλος είχε γνωριστεί με πολλούς Γερμανούς αξιωματούχους. Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης πιθανολογεί ότι περισσότερο σημαντικό ρόλο για την προσέγγιση του Ξανθόπουλου με τις Αρχές κατοχής διαδραμάτισε η εμπλοκή με τα προπολεμικά γερμανικά δίκτυα κατασκοπείας. Σύμφωνα με όσα κατέθεσαν μάρτυρες στις μεταπολεμικές δίκες δωσιλόγων, ο Ξανθόπουλος είχε πάρει μέρος στην απόπειρα ανατίναξης του βρετανικού πλοίου «Σαμίρ» στο λιμάνι του Πειραιά τον Αύγουστο του 1940 και γι΄ αυτό το καθεστώς της 4ης Αυγούστου τον είχε εξορίσει στην Ικαρία.

Ο Ξανθόπουλος ήταν προϊστάμενος των τεχνικών υπηρεσιών στον Δήμο Πειραιά, άλλο ένα πλεονέκτημά του, αφού, λόγω της ιδιότητάς του γνώριζε τα τεχνικά ζητήματα μιας πολύ νευραλγικής περιοχής. Έτσι, ανέλαβε σύνδεσμος μεταξύ του Γερμανικού Φρουραρχείου Πειραιά και του αντίστοιχου δήμου. Η εργώδης δραστηριότητά του τον έφερε σε επαφή με τη γερμανική υπηρεσία που εγκαταστάθηκε στο Υπουργείο Δημοσίων έργων υπό τον ταγματάρχη Ζελ. Ως επικεφαλής της κατοχικής υπηρεσίας στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων, ο Ζελ είχε την εξουσία να εγκρίνει και να αναθέτει μεγάλης κλίμακας οχυρωματικά και τεχνικά έργα για λογαριασμό του Γερμανικού Στρατού (Βέρμαχτ).

Ιταλός τροχονόμος, στην οδό Ακαδημίας, ρυθμίζει την ανύπαρκτη τροχαία κίνηση.

Εταιρείες που συνεργάστηκαν με τις Αρχές κατοχής

Ο Ζελ ζήτησε από τον Ξανθόπουλο να του υποδείξει ελληνικές εργοληπτικές εταιρείες που θα μπορούσαν αν αναλάβουν έργα. Ο Ξανθόπουλος του υπέδειξε την Ανώνυμη Εργοληπτική Εταιρεία Θαλασσίων και Υδραυλικών έργων «ΕΡ-ΘΑ», τη Γενική Εταιρεία Τεχνικών Εκμεταλλεύσεων «ΓΕΤΕ», την Ανώνυμη Οικοδομική Εταιρεία «Τέκτων» -τις ρεις αυτές εταιρείες έχουμε κιόλας γνωρίσει συζητώντας για το πρόγραμμα οδοποιίας Μακρή την εποχή του Μεσοπολέμου-, την εταιρεία «Μιχαήλ Αβέρωφ και Σία» και την εταιρεία «Έργων».

Ιδιοκτήτες της «ΓΕΤΕ» ήταν οι αδελφοί Αργυρόπουλοι, μέλη οικογένειας με μακρά παράδοση στον κλάδο (ο ένας είχε διατελέσει και πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου), των οποίων, μάλιστα, ο πατέρας είχε διατελέσει για σύντομο διάστημα υπουργός Συγκοινωνιών (1916). Στο Διοικητικό Συμβούλιο μετείχε και ο Μιχαήλ Αβέρωφ (που είχε και άλλη, μικρότερη εταιρία στον κλάδο, την εταιρεία «Αβέρωφ-Μιχαηλίδης» από το 1937, ενώ ήταν και πρόεδρος της Ελληνικής Σιδηροβιομηχανίας.

Η εταιρεία «Τέκτων», για να επιμείνουμε στα προπολεμικά έργα οδοποιίας, ασχολήθηκε με την Εθνική οδό Μαρκοπούλου-Κερατέας και τα υπό εκτέλεση έργα στη Νέα Φιλαδέλφεια, ενώ στα «αξιολογώτερα έργα» της επισημαίνεται το νέο κτίριο της Εθνικής Τράπεζας, τα κτίρια των υπουργείων Συγκοινωνίας και Γεωργίας, το εργοστάσιο της τσιμεντοβιομηχανίας «Τιτάν», της οποίας ο Αλέξανδρος Ζαχαρίου ήταν ιδρυτικό μέλος, έργα στα αεροδρόμια Τατοΐου και Φαλήρου, ενώ σε εξέλιξη βρισκόταν το έργο της προέκτασης της σήραγγας των Ελληνικών Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων (Ομόνοια-Aττική), σε συνεργασία με την «ΑΓΕΕ Μ.Α. Διαμαντόπουλος & Σία» και δύο γερμανικές εταιρείες, τη Siemens Bauunion GmbH Gruen και την Bilfinger AG.

Πρόεδρος του ΔΣ της «Τέκτων» ήταν, βέβαια, ο Αλέξανδρος Ζαχαρίου (1896-1938), «ο κατ’ εξοχήν μηχανικός της ελληνικής βιομηχανίας», αντιπρόεδρος ο Άγγελος Κανελλόπουλος, ενώ στους συμβούλους της εταιρείας συμπεριλαμβανόταν ο Αριστόβουλος Ζάννος, ιθύνων νους της «ΒΙΟ», την οποία σε άλλη ευκαιρία έχουμε αναλυτικά γνωρίσει. Υπενθυμίζεται ότι η συγκεκριμένη εταιρεία είχε ιδρυθεί με την έμπρακτη στήριξη του τότε διοικητή της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας Αλέξανδρου Διομήδη και του συνδιοικητή της Ιωάννη Δροσόπουλου.

Οδός Αμερικής. Τα κτίρια του Μετοχικού Ταμείου Στρατού και της Αθηναїκής Λέσχης έχουν επιταχθεί από τους Γερμανούς, οι οποίοι για να επικοινωνούν ασφαλώς κατασκεύασαν την εικονιζόμενη γέφυρα. Στο βάθος, στην οδό Πανεπιστημίου, το Commando Piazza, το φρουραρχείο των Ιταλών.

Γενικός Διευθυντής του «Τέκτονα» για την περίοδο που συζητούμε, και δεδομένου ότι ο Ζαχαρίου είχε αποβιώσει, ήταν ο πολιτικός μηχανικός Γεώργιος Φ. Ζωιόπουλος, αρχικά συνδιευθυντής της εταιρείας. Περίεργο είναι το γεγονός, ότι η Εθνική Τράπεζα, από τους βασικούς μετόχους της εταιρείας απέσυρε όλες τις μετοχές της από αυτήν μεταξύ 1943-1944 - ο «Τέκτων» διαλύθηκε το 1946 και δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τυχόν εταιρεία που είχε το ίδιο όνομα τα επόμενα χρόνια.

Στον λογαριασμό πρέπει να προστεθεί και η «Εργοληπτική Γ.ΕΕΜ.Α. Διαμαντόπουλος και Σία» (νοσοκομείο Κοκκινιάς, οδικά έργα στην Κρήτη και αλλού) η τεχνική εταιρεία Ι. Κριεζή και αρκετές ακόμα.

Διευθύνων Σύμβουλος της «Εργοληπτική Γ.Ε.ΕΜ.Α. Διαμαντόπουλος και Σία», για να σταθούμε λίγο σε αυτήν, ήταν ο Μόσχος Α. Διαμαντόπουλος, πρόεδρος του ΔΣ ο γνωστός μας κι μη εξαιρετέος Π.Γ. Μακρής και αντιπρόεδρος ο πολιτικός μηχανικός Σπήλιος Αγαπητός. Ως σύμβουλοι της «Εργοληπτικής» αναφέρονταν ο μηχανικός Ανδρέας Δρακόπουλος, ο διευθυντής της Εθνικής Τράπεζας Αλέξανδρος Κορυζής, ο πρόεδρος του ΔΣ της Τράπεζας Ι. Κοσμαδόπουλος, ο διευθυντής της Ιονικής Τράπεζας Νικόλαος Παπαγεωργίου, ο διευθύνων σύμβουλος της Εταιρείας Ελληνικών Ξενοδοχείων Θ. Πετρακόπουλος, ο διευθυντής της Τράπεζας Βιομηχανίας Γεώργιος Πρεζάνης, και ο βιομήχανος Γ. Στρίγκος. Η εταιρεία ασχολείτο με έργα οδοποιίας και οδοστρωσίας, οικοδομικές εργασίες, υδραυλικά και σιδηροδρομικά έργα, ενώ στο επιστολόχαρτο της εταιρείας αναφέρονται και έργα αποξηράνσεων, όπως, επίσης, και γεφυροποιίας. Με την «Εργοληπτική Α.Ε.» συνεργάστηκαν πολλοί γνωστοί αρχιτέκτονες και πολιτικοί μηχανικοί, οι οποίοι σχεδίασαν και επέβλεψαν πάνω από 250 έργα. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους Μιλτιάδη και Ιωάννη Αξελό, Γεώργιο Διαμαντόπουλο, Ανδρέα Δρακόπουλο, Παναγιώτη Ζίζηλα, Ιωάννη Ζολώτα, Κώστα Κιτσίκη, Ρέννο Κουτσούρη, Ανδρέα και Εμμανουήλ Κριεζή, Εμμανουήλ Λαζαρίδη, Σωτήρη Μαγιάση, Αναστάσιο Μεταξά, Νικόλαο Μητσάκη, Αριστείδη Μπαλάνο, Αλέξανδρο Νικολούδη, Αναστάσιο Ορλάνδο, Γεώργιο Σούλη, Ιωάννη Υδραίο κ.ά. Κτίρια κατασκευάστηκαν σε πολλές πόλεις, με την πλειονότητα αυτών να βρίσκεται στην Αθήνα, στον Πειραιά και στη Θεσσαλονίκη, όπως το μέγαρο Μπιτζάνη, η πολυκατοικία Παπαλεονάρδου, το μέγαρο Γεωργίου Αργυρίου, το νοσοκομείο Ερυθρός Σταυρός, το ξενοδοχείο Cecil, το κτίριο Γκίνη (ΕΜΠ), η Εθνική Τράπεζα στη Θεσσαλονίκη, οι κυλινδρόμυλοι «Ευρώτας», προσφυγικές κατοικίες στους Ποδαράδες (Νέα Ιωνία) και πολλά άλλα.

Ο Ξανθόπουλος ανέλαβε ατύπως ρόλο συντονιστή ανάμεσα στις εργοληπτικές εταιρείες και τις γερμανικές Αρχές κατοχής για την πραγματοποίηση κάθε είδους έργων, όχι αποκλειστικά οδικών: έργα οδοποιίας στον άξονα Αθήνας-Θεσσαλονίκης, κατεδάφιση σπιτιών στο Χασάνι (Ελληνικό), για να επεκταθεί ο αεροδιάδρομος, συμμετοχή στην κατασκευή τσιμεντόπλοιων, στα ναυπηγεία του Περάματος, έργα στη Λαμία, στο αεροδρόμιο της Τανάγρας, ενώ δεν παρέλειψε να συστήσει εταιρεία που πραγματοποιούσε παράνομη υλοτομία στη Μακεδονία. Συντόνισε, επίσης, εργασίες για την επισκευή των κτιρίων του Μετοχικού Ταμείου Στρατού, του Λα?κού Νοσοκομείου, του Νοσοκομείου Κοκκινιάς, των γερμανικών παραπηγμάτων, των πανεπιστημιακών κτιρίων στο Γουδί, του Υπουργείου Συγκοινωνιών, αντιεροπορικών καταφυγίων στον Ναύσταθμο Σαλαμίνας, μεταξύ άλλων, έργα της «Τέκτων», η οποία πιθανόν ενέχεται και σε έργα οδοποιίας στις οδούς Ελευσίνας- Ισθμού Κορίνθου, Ελευσίνας-Θηβών, Σκαραμαγκά-Περάματος.

Στην οδό Πανεπιστημίου, μπροστά στο ζαχαροπλαστείο του Τσίτα. Οι μεγάλοι περιμένουν το συσσίτιο, τα παιδιά συμπαραστέκονται και συζητούν.

Ο Μιχαήλ Αβέρωφ, αδελφός του Γεωργίου

Όσο για τις εταιρείες «Μιχαήλ Αβέρωφ και Σία» και «Αβέρωφ-Μιχαηλίδης» -και θυμίζω εδώ ότι ο Μιχαήλ Αβέρωφ ήταν αδελφός του Γεωργίου Αβέρωφ-, ανέλαβαν και εκτέλεσαν για λογαριασμό των Αρχών Κατοχής, έργα οδοποιίας στις οδούς Θήβας-Λειβαδιάς, Λάρισας-Βόλου-Στυλίδας, αποπεράτωσαν τους στρατώνες Χαιδαρίου, κατασκεύασαν το νοσοκομείο Κορυδαλλού-Κοκκινιάς.

Η «Μιχαήλ Αβέρωφ και Σία» ήταν μία από τις εταιρείες που ιδρύθηκαν τις πρώτες μέρες της Κατοχής και ανέλαβαν έργα για λογαριασμό των κατακτητών. Ιδρύθηκε στις αρχές Αυγούστου του 1941 και συνεβλήθη σχεδόν αμέσως με την ανώνυμη εταιρεία «Αβέρωφ-Μιχαηλίδης», τον Ζαχαρία Αργυρόπουλο, ενώ αγόρασε διώροφη οικία στο Κολωνάκι, πιθανόν για να στεγάσει τα γραφεία της.

Όλα τα προαναφερθέντα οδικά έργα πραγματοποιήθηκαν ύστερα από εντολή των Αρχών κατοχής, χωρίς να προηγηθεί διαγωνισμός.

Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ

Κώστας Παράσχος, Η κατοχή. Φωτογραφικά τεκμήρια, Ερμής, 1974.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Οι δωσίλογοι. Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, Αλεξάνδρεια, 2023, σσ. 111-118.

Μανουσάκης, Βασίλειος Γ., Οικονομία και πολιτική την Ελλάδα του Β΄ Παγκοσμίουπολέμου. Η ελληνική οικονομία της «Νέας Ευρώπης» του Άξονα και το ζήτημα της οικονομικής συνεργασίας με τους κατακτητές, ανέκδοτη και αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2014.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: 300.000 άνδρες και 100.000 κτήνη στο μέτωπο

Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Οι στρατιωτικές συγκοινωνίες και τα οδικά δίκτυα

Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Δρόμοι προς το μέτωπο